TCK 94 işkence suçu, bir kamu görevlisinin bir kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan davranışlarda bulunarak, o kişide:
- bedensel veya ruhsal acı oluşturması,
- algılama veya irade yeteneğini etkilemesi,
- aşağılanmaya yol açması
durumunda ortaya çıkan ağır bir ceza hukuku ihlalidir.
Buradaki temel fikir şudur: Devlet adına yetki kullanan kişinin, bu yetkiyi kötüye kullanarak kişiye “normal bir müdahalenin” ötesinde, onur kırıcı ve acı verici muamele yapması işkence suçu kapsamına girebilir.
İşkence Suçunun Şartları (Unsurları) Nelerdir?
Fail Kim Olabilir? (Kamu Görevlisi Şartı)
TCK 94 kapsamında işkence suçunun asıl faili kamu görevlisidir. Yani sıradan bir kişi (kamu görevlisi olmayan) bu suçu normal şartlarda “asli fail” olarak işlemiş sayılmaz.
Ancak kanun, işkence fiiline iştirak eden diğer kişilerin de kamu görevlisi gibi cezalandırılacağını açıkça düzenler. Bu nedenle, kamu görevlisi olmayan bir kişi de eyleme katıldıysa TCK 94 kapsamında sorumlu tutulabilir.
Mağdur Kimdir?
İşkence suçunda mağdur açısından genel kural: herkes mağdur olabilir. Kanun ayrıca bazı kişilere karşı işlenmesini nitelikli hal sayar (çocuk, gebe, kendini savunamayacak kişi gibi).
Fiil Nasıl Olmalı? (İnsan Onuruyla Bağdaşmayan Davranış)
Kanun, tek tek sayım yapmaz; “insan onuruyla bağdaşmayan” ve kişide ağır sonuçlara yol açan davranışları kapsar. Uygulamada değerlendirme yapılırken olayın:
- süresi,
- yoğunluğu,
- mağdurda yarattığı fiziksel/psikolojik etki,
- sistematiklik (belli bir süreçte tekrarlanma veya bütünsel etki),
- aşağılayıcı yönü
birlikte ele alınır.
Sonuç: Acı, İrade/Algı Etkilenmesi veya Aşağılama
İşkence suçunda, davranışların mağdurda bedensel/ruhsal acı, algılama/irade etkilenmesi veya aşağılanma oluşturması beklenir. Bu üç sonuçtan birinin ortaya çıkması suçun değerlendirilmesinde önemlidir.
TCK 94 İşkence Suçu Cezası Nedir?
Temel Halin Cezası (TCK 94/1)
TCK 94/1’e göre işkence suçu işlendiğinde ceza:
3 yıldan 12 yıla kadar hapis.
Kadına Karşı İşlenmesi Halinde Alt Sınır
Kanunda yapılan güncel değişiklikle, suçun kadına karşı işlenmesi halinde cezanın alt sınırı 5 yıldan az olamaz.
Bu, uygulamada “asgari ceza” bakımından önemli bir ağırlaştırmadır.
İşkence Suçunun Nitelikli Halleri (TCK 94/2 ve 94/3)
Çocuğa, Gebeye veya Kendini Savunamayacak Kişiye Karşı (TCK 94/2-a)
Suç;
- çocuğa,
- beden veya ruh bakımından kendisini savunamayacak kişiye,
- gebe kadına
karşı işlenirse ceza artar:
8 yıldan 15 yıla kadar hapis.
Bu düzenleme, kırılgan grupların daha güçlü korunması amacını taşır.
Avukata veya Kamu Görevlisine Görevi Dolayısıyla (TCK 94/2-b)
İşkence suçu;
- avukata veya
- diğer kamu görevlisine
görevi dolayısıyla işlenirse yine:
8 yıldan 15 yıla kadar hapis cezası uygulanır.
Burada “görevi dolayısıyla” bağlantısı önemlidir. Yani mağdurun mesleki faaliyeti nedeniyle hedef alınması, cezayı ağırlaştırır.
Cinsel Yönden Taciz Şeklinde İşlenmesi (TCK 94/3)
İşkence fiili cinsel yönden taciz şeklinde gerçekleşirse ceza daha da yükselir:
10 yıldan 15 yıla kadar hapis.
Bu, hem cinsel dokunulmazlığın hem de insan onurunun ağır ihlali olarak kabul edilen bir nitelikli haldir.
İşkence Suçunda İştirak: Kamu Görevlisi Olmayanlar da Cezalandırılır mı?
Evet. TCK 94/4 açıkça, işkencenin işlenişine iştirak eden diğer kişilerin de kamu görevlisi gibi cezalandırılacağını söyler.
Bu şu anlama gelir:
Kamu görevlisi olmayan kişi, kamu görevlisiyle birlikte veya onun yönlendirmesi/katılımıyla işkence fiiline katılırsa TCK 94 kapsamında sorumluluğu doğabilir.
İhmali Davranışla İşkence (TCK 94/5) Ne Demektir?
İşkence bazen “yapmak” suretiyle değil, “yapmamak” suretiyle de gündeme gelebilir. Örneğin kamu görevlisinin koruma yükümlülüğü varken bilerek engel olmaması gibi durumlar tartışma konusu olabilir.
TCK 94/5’e göre, suç ihmali davranışla işlense bile cezada bu nedenle indirim yapılmaz. Yani “ihmaldi” denilerek ceza hafifletilmez.
TCK 94 İşkence Suçunda Zamanaşımı Var mı?
Hayır. TCK 94/6’ya göre:
Bu suçtan dolayı zamanaşımı işlemez.
Bu, işkence fiillerinin soruşturulması ve kovuşturulması açısından kritik bir güvencedir. Yıllar geçse dahi (diğer şartlar varsa) soruşturma ve yargılama yapılabilmesinin önü açıktır.
Uygulamada Önemli Nokta: “Sistematiklik / Süreç İçinde Değerlendirme”
Uygulamada mahkemeler, işkence iddiasını değerlendirirken fiillerin:
- tek seferlik mi, yoksa bir süreç içinde mi gerçekleştiği,
- aynı davranışın tekrar edip etmediği,
- farklı davranışların bir bütün halinde mağdurda ağır etki yaratıp yaratmadığı
gibi noktaları inceler.
Bu ayrım özellikle şu nedenle önemlidir: Bazı olaylarda işkence suçu yerine kasten yaralama, tehdit, hakaret gibi suçlar ayrı ayrı gündeme gelebilir. Somut olayın niteliği, deliller ve fiillerin bütünsel ağırlığı belirleyicidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1) TCK 94 işkence suçu sadece polis/jandarma için mi geçerlidir?
Hayır. “Kamu görevlisi” kavramı kapsamına giren herkes (görevin niteliğine göre) fail olabilir. Kolluk görevlileri uygulamada sık görülse de tek grup değildir.
2) Kamu görevlisi olmayan biri işkence suçundan ceza alabilir mi?
Evet. İşkence fiiline iştirak eden (katılan) kişiler, TCK 94/4 gereği kamu görevlisi gibi cezalandırılabilir.
3) İşkence suçu ile eziyet suçu aynı şey mi?
Hayır. Her ikisi de kötü muamele türü olmakla birlikte; işkencede kamu görevlisi bağlantısı ve eylemin ağırlığı/sistematikliği gibi farklar gündeme gelir. Somut olayın niteliğine göre doğru suç tipi belirlenir.
4) İşkence suçu zamanaşımına uğrar mı?
Hayır. TCK 94/6 açık: işkence suçunda zamanaşımı işlemez.
5) Kadına karşı işlenirse ceza nasıl değişir?
Kadına karşı işlenmesi halinde, temel halde dahi cezanın alt sınırı 5 yıldan az olamaz.
Av. Batın YILMAZ