Emsal karar incelemeleri
Geri Gönderme Merkezi Koşulları: Anayasa Mahkemesi Etkili Yol Yok Dedi, Pilot Karar
Bu yazıda 18 başlık
- Kısa Cevap: Geri gönderme merkezi koşulları
- İbrahim Muhammed Ali Kararının Künyesi
- Uyuşmazlık Nasıl Başladı? Yakalamadan Genel Kurul Kararına
- Başvurucu Ne İleri Sürdü, Mahkeme Hangi Veriye Baktı?
- Anayasa Mahkemesi Neye İhlal Dedi, Neye Demedi?
- Etkili Başvuru Yolu Kişinin Merkezdeki Durumuna Göre Nasıl Değişiyor?
- Anayasa Mahkemesi 2015’te Merkez Koşullarını İnceledi, Bu Dosyada Neden İncelemedi?
- Pilot Karar Kurulacak Başvuru Yolundan Ne İstiyor?
- Dört Aylık Süre Doldu: Geri Gönderme Merkezleri İçin Yeni Yol Kuruldu mu?
- İdari Gözetim Neden İhlal Sayılmadı?
- K.A., B.T. ve Diğer Kararlarda Geri Gönderme Merkezi Şikâyetleri Nasıl Sonuçlandı?
- Geri Gönderme Merkezinde Tutulan Kişi veya Yakını Hangi Yolları Kullanabilir?
- İbrahim Muhammed Ali Kararı Başka Dosyalara Otomatik Sonuç Doğurur mu?
- Benzer Bir Dosyada Hangi Hususlar İncelenmelidir?
- Sık Sorulan Sorular
- Sonuç: Eksik Olan, Koşulları Düzeltecek Merciin Kendisidir
- Hukuki Kaynaklar ve İlgili İncelemeler
- Yazar ve Hukuki Bilgilendirme
Yayın: · Son güncelleme:
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyanız için hukuki görüş yerine geçmez.
Kısa Cevap: Geri gönderme merkezi koşulları
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, hâlen tutulan yabancı için geri gönderme merkezi koşullarını düzeltebilecek etkili bir idari veya yargısal yol bulunmadığını saptamıştır. Mahkemeye göre bireysel başvurudan önce merkezden salıverilen kişi için etkili yolun tam yargı davası olduğu söylenebilir. Bu nedenle cevap, salıverilme tarihinin bireysel başvuru tarihiyle ilişkisine göre değişir.
Mahkeme bu tespiti 8 Temmuz 2025 tarihli, 26 Şubat 2026’da Resmî Gazete’de yayımlanan İbrahim Muhammed Ali kararında yaptı. Tutulma koşulları yönünden Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasıyla bağlantılı olarak 40. maddedeki etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine oy birliğiyle hükmetti, başvurucuya net 115.000 TL manevi tazminat verdi. Sorunu yapısal bularak pilot karar usulünü uyguladı ve durumu TBMM’ye bildirdi.
Karar, merkezdeki koşulların kötü muamele oluşturduğunu söylememekte, tazminatı yalnız bu başvurucuya ve etkili yol yokluğu nedeniyle vermektedir. Mahkeme dosyadaki bilgiyi koşulları incelemeye yeterli görmemiş, ayrı bir 17. madde ihlali saptamamıştır (§ 47). İdari gözetim ve tutma sebebinin bildirilmesi yönünden ihlal görülmemiş, sınır dışı kararına ilişkin kötü muamele şikâyeti kabul edilemez bulunmuştur. Dört aylık erteleme yayım tarihinden hesaplandığında 26 Haziran 2026’da dolmuş, Kasım 2026 taramasında yeni bir başvuru yolu saptanmamıştır.
Bu inceleme, yayımlanan karar metnine dayanır ve koşullar ile başvuru yolunu ele alır. Merkezden çıkış için idari gözetim itirazı yazısına, sınır dışı kararına karşı dava için sınır dışı kararı rehberine bakılabilir.
İbrahim Muhammed Ali Kararının Künyesi
Tablonun tamamı için yana kaydırın
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Mahkeme | Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu |
| Başvuru | İbrahim Muhammed Ali, B. No: 2025/10406 |
| Başvuru tarihi | 27.02.2025 |
| Karar tarihi | 08.07.2025 |
| Resmî Gazete | 26.02.2026, Sayı: 33180 |
| Tutulduğu yer | Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi |
| Hüküm | Üç ayrı sonuç: m. 17/3 ile bağlantılı m. 40 ihlal, m. 19/2 ve 19/4 ihlal yok, sınır dışı şikâyeti kabul edilemez |
| Giderim | Net 115.000 TL manevi tazminat, 30.000 TL vekâlet ücreti, tazminata ilişkin diğer taleplerin reddi |
| Yapısal tedbir | Pilot karar, TBMM’ye bildirim, dört ay erteleme |
| Oy durumu | Oy birliği |
Uyuşmazlık Nasıl Başladı? Yakalamadan Genel Kurul Kararına
Başvurucu, 20 Ocak 2025’te jandarmanın kimlik kontrolünde G-87 kodu nedeniyle yakalandı. Aynı gün 6458 sayılı Kanun’un 54. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi uyarınca sınır dışı etme, 57. maddesi uyarınca altı ay idari gözetim kararı alındı ve Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezine sevk edildi (§§ 7-9). Başvurucu sulh ceza hâkimliğine yaptığı itirazda kalabalık, hijyen ve havalandırma sorunlarını da yazdı (§ 10).
Tablonun tamamı için yana kaydırın
| Tarih | Gelişme | Hukuki önemi |
|---|---|---|
| 26-27.02.2024 | TİHEK heyeti merkezi habersiz ziyaret etti. | Mahkemenin dayandığı raporun ziyaret tarihidir (§ 22). |
| 20.01.2025 | Sınır dışı ve idari gözetim kararları alındı, merkeze sevk yapıldı. | Tutulma başladı (§§ 8-9). |
| 28.01.2025 | Sulh ceza hâkimliği itirazı kesin olarak reddetti. | Koşullar değerlendirilmedi (§§ 11, 53). |
| 27.02.2025 | Bireysel başvuru yapıldı. | Başvurucu bu tarihte merkezdeydi (§§ 2, 52). |
| 21.05.2025 | İdari gözetimin devamına karar verildi. | İnceleme tarihinde de tutulma sürüyordu (§§ 13, 52). |
| 26.02.2026 | 08.07.2025 tarihli karar Resmî Gazete’de yayımlandı. | Dört aylık erteleme bu tarihte başladı. |
| 26.06.2026 | Erteleme süresi doldu. | Tarih, hükümdeki süreden hesaplanmıştır. |
Başvurucu Ne İleri Sürdü, Mahkeme Hangi Veriye Baktı?
Başvurucu; koğuşların kalabalık olduğunu, sekiz kişilik odada 15-16 kişinin tutulduğunu, doğal ışık ve temiz havanın, temizlik malzemesinin ve yeterli sağlık hizmetinin bulunmadığını, koşulların da denetlenmediğini ileri sürdü (§§ 37, 39). Bakanlık, kabul edilebilirlik şartları karşılanırsa iddiaların 17. madde çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini bildirdi (§ 38). Aktarılan görüşte koşullara ilişkin somut bilgi yoktur.
Mahkemenin önündeki başlıca veri, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun 2024/68 sayılı raporudur. Ziyaret tarihinde merkezde 775 yabancı bulunmuş, odaların kapasitesi ise 523 kişi olarak kaydedilmiştir (§ 22). Raporda bazı odalarda yere konulan yataklar, yatakhaneye çevrilen spor odaları, yetersiz sabun ve şampuan ile çalışmayan bazı çamaşır makineleri yer almaktadır (§ 22/iii, vi, ix, x). Rapor her iddiayı doğrulamamakta, odaların doğal ışık ve havalandırmasını yeterli bulmaktadır (§ 22/vii).
Anayasa Mahkemesi Neye İhlal Dedi, Neye Demedi?
Karardaki üç sonuç birbirinden ayrı okunmalıdır. Özellikle tazminat, merkezdeki koşulların kötü muamele sayılmasının karşılığı değildir; etkili başvuru hakkının ihlaline bağlanmıştır (§ 96).
Tablonun tamamı için yana kaydırın
| Şikâyet | Sonuç | Gerekçe | Kararın söylemediği |
|---|---|---|---|
| Koşulları düzeltecek yolun bulunmaması | m. 17/3 ile bağlantılı m. 40 ihlal | Etkili idari ve yargısal yol yoktur (§§ 52-57). | Şanlıurfa’daki koşullar kötü muameledir. |
| Sınır dışı edilirse kötü muamele riski | Kabul edilemez | İptal davasının sonucuna ilişkin bilgi sunulmamış, yol tüketilmemiştir (§§ 61-62). | Risk yoktur. |
| Yakalama, idari gözetim ve tutma sebebinin bildirilmemesi | m. 19/2 ve m. 19/4 ihlal edilmedi | Kanuni dayanak, meşru amaç ve ölçülülük kabul edilmiş, sebebin bildirildiği saptanmıştır (§§ 69-79, 82-83). | Her idari gözetim hukuka uygundur. |
Mahkeme 17. madde bakımından iki adımlı bir yol izledi. Önce koşulların “incelenebilmesine imkân veren bilgi ve belge” dosyada bulunmadığını belirtti. Ardından rapordaki bir kısım tespit nedeniyle bazı şikâyetlerin “büsbütün temelsiz” olmadığını, bu iddiaların “tartışılabilir” nitelik taşıdığını kabul ederek incelemeyi etkili başvuru hakkıyla sınırladı (§ 47). Etkili başvuru hakkının incelenmesi, bağlantılı yasağın ihlal edildiğine önceden karar verilmesine kural olarak bağlı değildir (§ 49). Mahkeme § 94’te “yetersiz tutulma koşulları” ifadesini kullansa da hükümde koşullara ilişkin bir ihlal bendi yoktur.
Etkili Başvuru Yolu Kişinin Merkezdeki Durumuna Göre Nasıl Değişiyor?
Karar üçlü bir tablo kurmaz; §§ 50, 52 ve 56 birlikte okunduğunda üç durum ayrılmaktadır. Mahkemeye göre sadece tazmin yollarının varlığı, kötü muameleyi kısmen veya zımnen meşrulaştırabilir. Tutulma devam ediyorsa ihlali süratle sona erdirecek yol “olmazsa olmaz” niteliktedir (§ 50).
Tablonun tamamı için yana kaydırın
| Kişinin durumu | Gereken yol | Mahkemenin tespiti | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Bireysel başvurudan önce merkezden salıverilmiş | Zararı karşılayan yol | Etkili yolun tam yargı davası olduğu söylenebilir; koşulların düzeltilmesini istemede hukuki yarar yoktur. | § 50; B.T., § 49 |
| Başvuru tarihinde merkezde, başvuru sürecinde serbest | Koşulları düzeltecek yol | Yol bulunmadığı tespiti bu kişiler için de geçerlidir. | § 56 |
| Hâlen merkezde | Koşulları düzeltecek ve tamamlayıcı olarak tazmin sağlayacak yol | Etkili idari ve yargısal yol yoktur. | §§ 50, 52-55 |
Tablodaki belirleyici unsur salıverilme tarihi değil, bu tarihin bireysel başvuru tarihiyle ilişkisidir. Kararda sınır dışı edilerek merkezden ayrılan kişiye ilişkin ayrı bir değerlendirme yer almamaktadır. İkinci grup için Mahkeme, bireysel başvurunun güncel müdahalelere karşı koruma amacını hatırlatmıştır (§ 56):
“…Aksi takdirde başvuru tarihinde idari gözetim altında bulunan kişinin inceleme tarihinden önce serbest bırakılması gerekçe gösterilerek tazminat yoluna yönlendirilmesi, ciddi ve güncel hak ihlallerinin zımnen meşrulaştırılması sonucunu doğurur.”
Sulh Ceza ve Yönetmelik Neden Yeterli Görülmedi?
Mahkemeye göre 6458 sayılı Kanun’da koşulların denetimini, düzeltilmesini veya tutulmanın bu nedenle sonlandırılmasını düzenleyen hüküm yoktur. Sulh ceza yolu idari gözetimin hukukiliğine yöneliktir ve somut olayda Hâkimlik koşullara girmemiştir (§ 53). Yönetmelik’in 16. maddesi denetimden söz etse de şikâyeti hangi makamın, hangi usulle inceleyeceğini ve koşulların nasıl düzeltileceğini göstermez (§ 54). Raporda dilek ve şikâyet kutuları da anılmakta, yabancıların kalem ve kâğıt yasağı nedeniyle bunları kullanamadıkları aktarılmaktadır (§ 22/xi). Gerekçede bu kutulara ilişkin açık bir değerlendirme yer almamaktadır.
Anayasa Mahkemesi 2015’te Merkez Koşullarını İnceledi, Bu Dosyada Neden İncelemedi?
Bu bölümdeki karşılaştırma ve çıkarımlar Mahkemenin tespiti değil, bu incelemenin değerlendirmesidir. Aynı Mahkeme K.A. kararında Kumkapı Geri Gönderme Merkezindeki koşulları esastan incelemişti. Kişi başına yaklaşık azami 3 m² alan hesabını, ortak alan ve açık hava yetersizliğini ve sekiz ayı aşan tutulmayı birlikte değerlendirerek 17. maddenin ihlal edildiğine karar vermişti (K.A., §§ 103, 109). Görünür farklardan biri delildir. K.A. dosyasındaki İHK raporu, “başvurucunun kaldığı döneme denk gelecek şekilde” kapasite, kişi sayısı ve havalandırma bilgisi içeriyordu (K.A., § 85). Mahkeme oda bilgisi olmadan bu rapordan yaklaşık hesap yapmıştı (K.A., § 100).
İncelenen dosyada ise TİHEK ziyareti, başvurucunun merkeze sevkinden yaklaşık on bir ay önce yapılmıştır. Kararda bu tarih farkına ilişkin açık bir değerlendirme yer almamaktadır. K.A. dosyasından farklı olarak (K.A., § 85) İçişleri Bakanlığından veya merkezden bilgi istendiğine dair kayıt da yoktur. Mahkeme yalnız dosyadaki bilginin yetersizliğini belirtmiştir. Yine de iki karar birlikte okunduğunda raporun varlığından çok, kişinin tutulduğu dönemi gösteren verinin önem kazandığı söylenebilir.
Anayasa Mahkemesi Koşulları Artık İlk Elden İnceler mi?
Daha geniş etkili olabilecek cümle § 51’dedir. Mahkemeye göre tutulma devam ederken yapılan başvurularda koşulların ilk elden incelenmesi bireysel başvurunun ikincilliğiyle ve bu yolun amacıyla bağdaşmaz. Oysa K.A. kararında yol bulunmadığı saptanmasına rağmen koşullar incelenmişti. Sonraki K.N. kararı da benzer değerlendirme olarak § 51’e atıf yapmaktadır (K.N., § 37).
Karar, 17. maddeyi incelememe sonucunu § 47’de dosya bilgisine dayandırmaktadır. Buna karşılık § 51 etkili başvuru hakkının genel ilkeleri arasındadır; bu nedenle iki dayanak arasındaki ilişki açık kalmıştır. Ayrıntılı delil sunan ve hâlen tutulan başvurucu için Mahkemenin 17. maddeye girip girmeyeceği kararda açıkça cevaplanmamıştır. Bu paragraf genel bir engel olarak okunursa, yeni düzenlemeye kadar hâlen tutulan kişinin koşul şikâyetini esastan inceleyecek bir merci görünmemektedir.
İhlal Kararı Kişiyi Koşullardan Kurtarıyor mu?
Hükümde merkezden çıkarılmaya, başka merkeze nakle veya koşulların düzeltilmesine ilişkin bir bent yer almamaktadır. Karar örneğinin Göç İdaresi Başkanlığı ile Adalet Bakanlığına gönderilmesine hükmedilmiştir. AİHM de Kunshugarov/Türkiye kararında, o dosyanın koşullarında bireysel başvurunun derhâl kurtulmayı sağlayacak önleyici bir yol sunmadığını belirtmiştir. AİHM aynı yerde, bireysel başvurunun etkili yol sağlama kapasitesini kabul ettiği Z.K. ve Diğerleri kararını da hatırlatmıştır (Kunshugarov, §§ 138, 140, aktaran § 34).
Pilot Karar Kurulacak Başvuru Yolundan Ne İstiyor?
Mahkeme yeni ihlal kararlarının benzer başvuruları önlemeyeceğini belirtmiş, kanuni düzenleme ile bir merci oluşturulmasını gerekli görmüştür (§ 94). Önleyici yol, koşulların kötü muamele yasağını ihlal edip etmediğini saptayabilmeli ve ihlal varsa düzeltilmesini sağlayabilmelidir. Yol idari nitelikte kurulursa şu şartlar aranacaktır:
“Oluşturulacak yol idari nitelikte olacaksa karar verici makam; geri gönderme merkezi yönetiminden bağımsız olmalı, tutulanların şikâyetlerinin incelenmesine etkili katılımını sağlamalı, şikâyetleri makul bir sürat ve özenle incelemeli ve uygulanabilir nitelikte bağlayıcı kararlar alabilmelidir.”
Aynı yol veya ona eklenecek telafi edici başka bir yol, ihlal hâlinde maddi ve manevi zararı tazmin imkânı da sunmalıdır (§ 94). Mahkemenin aktardığı AİHM ölçütlerine göre ispat yükü aşırı olmamalı, kötü koşul bulgusu manevi zarar yönünden güçlü bir karine doğurmalıdır (§§ 31-32).
Hükme göre yayım tarihine kadar yapılmış başvurular ile sonradan kaydedilecek aynı konudaki başvuruların incelenmesi dört ay ertelenmiştir. Erteleme, yalnız koşulların 17. maddeyi ihlal ettiği ve/veya düzeltilmesi için başvurulacak makam bulunmadığı iddialarını kapsar. Başvurucuya ise net 115.000 TL manevi tazminat ile 30.000 TL vekâlet ücreti ödenmesine, belge sunulmadığı için maddi tazminat isteminin reddine karar verilmiştir (§§ 96-97; hüküm F, G). Miktarın nasıl belirlendiği açıklanmamıştır, bu nedenle tarife gibi okunmamalıdır.
Dört Aylık Süre Doldu: Geri Gönderme Merkezleri İçin Yeni Yol Kuruldu mu?
Yeni bir yolun kurulduğu saptanmamıştır. Süre, 26 Şubat 2026’daki yayımdan hesaplandığında 26 Haziran 2026’da dolmuştur. Hükümde sürenin sonunda ne olacağı yazılı değildir; kararın 90. paragrafına göre sorun çözülmezse benzer başvuruların topluca karara bağlanması mümkündür.
Web taramaları 4 Kasım 2026’da tamamlanmış, geri gönderme merkezlerindeki koşullar için şikâyet mercii veya başvuru yolu kuran bir kanuna, kanun teklifine ya da Yönetmelik değişikliğine rastlanmamıştır. 7589 sayılı Kanun’un ikincil kaynaktaki tam metninde “idari gözetim” ve “geri gönderme” ifadeleri geçmemekte, 6458 sayılı Kanun yalnız 6. maddede, 2577 sayılı Kanun’un 46. maddesine eklenen temyiz düzenlemesinde anılmaktadır.
Anayasa Mahkemesinin ertelenen başvuruları karara bağladığını gösteren bir kayda da rastlanmamıştır, ancak Kararlar Bilgi Bankasında tam tarama yapılamamıştır. Bu tespitler taramanın sınırlarıyla geçerlidir ve yolun kurulmadığı anlamına gelmez; 6458 sayılı Kanun’un güncel metni ayrıca kontrol edilmelidir. K.N. pilot kararındaki süre de 22 Eylül 2026’da dolmuştur.
İdari Gözetim Neden İhlal Sayılmadı?
Mahkeme idari gözetimi kanuni dayanak, meşru amaç ve ölçülülük yönünden inceledi. 6458 sayılı Kanun’un 54. ve 57. maddelerini dayanak saydı, tedbirin sınır dışı işlemiyle bağlantılı olduğunu ve kamu düzeni amacı taşıdığını kabul etti (§§ 69-71). Ölçülülükte, iptal davasına ilişkin belgeler sunulmadığından sınır dışı sürecinde özensizlik saptanmadı (§ 73). Kanundaki süre sınırı, aylık değerlendirme, alternatif tedbirler ve sulh ceza denetimi sayıldı. Hâkimlik itirazı iptal belgesi sunulmaması ve yürütülen soruşturma gerekçesiyle reddetmiş, Mahkeme de bu sebeple usul güvencelerinin sağlandığını değerlendirmiştir (§§ 75-76). Son olarak başvurucunun özel savunmasızlık durumunda olmadığı, tıbbi tedaviye erişememe iddiasının da bulunmadığı belirtilerek gözetim orantısız sayılmadı (§ 77). Başvurucu koşullar şikâyetinde sağlık hizmetinin yetersizliğinden yakınmıştı (§ 39); kararda bu iki anlatımın ilişkisine dair açık bir değerlendirme yoktur.
Tercüman iddiası da karşılık bulmadı. İlk karar anladığı dilde yalnız yazılı, ikinci karar tercümanla da bildirilmişti. Başvurucu karardan haberdar olmuş, avukatıyla itiraz etmiş, itiraz esastan incelenmişti (§ 82). Hukuka aykırı tutma tazminatı ve K.N. kararı haksız idari gözetim incelemesinde ele alınmıştır.
K.A., B.T. ve Diğer Kararlarda Geri Gönderme Merkezi Şikâyetleri Nasıl Sonuçlandı?
Tablo seçilmiş kararları özetler, başarı oranı gibi okunmamalıdır. K.N. kararı koşullara değil hukuka aykırı tutmaya, Danıştay kararları ise görev ve yetkiye ilişkindir.
Tablonun tamamı için yana kaydırın
| Karar | Kişinin durumu | Koşullar incelendi mi? | Sonuç |
|---|---|---|---|
| İbrahim Muhammed Ali (08.07.2025) | Başvuru ve inceleme tarihinde merkezde | Hayır, dosya bilgisi yetersiz | m. 17/3 ile bağlantılı m. 40 ihlal, pilot karar, net 115.000 TL, oy birliği |
| K.A. (11.11.2015) | İlk iki başvuru merkezdeyken, sonuncusu salıverildikten sonra | Evet, İHK raporuyla | m. 17/3, m. 40, m. 19/2, 19/4 ve 19/8 ihlal, net 10.000 TL, oy birliği |
| B.T. (30.11.2017) | 21.08.2014’te salıverildi, 22.09.2014’te başvurdu | Hayır | Koşullar yönünden kabul edilemez, oy çokluğu; m. 19/2, 19/4, 19/8 ve 19/9 ihlal, net 10.000 TL |
| K.N. (20.11.2025) | Serbest kaldıktan sonra tazminat istedi | Konusu değil | m. 19/2 ile bağlantılı m. 19/9 ihlal, pilot karar, net 10.000 TL, oy birliği |
| Kunshugarov/Türkiye, AİHM (14.01.2025) | Anayasa Mahkemesine merkezdeyken başvurdu | Evet | Kumkapı koşulları nedeniyle AİHS m. 3 ihlal (Kunshugarov, § 146) |
| Danıştay 10. D., E. 2020/5704, K. 2020/4941 (16.11.2020) | Serbest kaldıktan sonra kötü şartları da içeren tazminat davası | Hayır, yalnız yargı yeri | Görev yönünden ret, dosya idare mahkemesine, tam yargı nitelemesi, oy birliği, kesin |
| Danıştay 10. D., E. 2019/10648, K. 2022/3965 (20.09.2022) | Gözaltı sürecinde nezarethane ve başka iddialar, yabancı dosyası değil | Hayır | Görev yönünden ret onandı, oy çokluğu, kesin |
Bu incelemeye göre kararlardan dört sonuç çıkmaktadır:
- Düzeltici yol bulunmadığı tespiti on yıl sonra yinelenmiştir. Mahkeme 2015’te saptadığı eksikliği 2025’te “K.A. kararında da ifade edildiği gibi” diyerek yinelemiş, bu kez sorunu yapısal bulmuştur (§§ 53, 55, 92-94).
- Tarih sonucu değiştirir. B.T. dosyasında kişi salıverildikten sonra doğrudan başvurduğu için tam yargı yolu tüketilmemiş sayılmıştır (B.T., §§ 50, 57). İncelenen kararın § 56’sı ise başvuruyu merkezdeyken yapan kişiyi bu sonuçtan ayırmaktadır.
- B.T. çizgisi oy birliğiyle kurulmamıştır. Serruh Kaleli karşı oyunda, etkililiği uygulamada kanıtlanmamış bir mahkeme yolunun gösterilmesine katılmamış, 17. ve 40. maddelerin ihlal edildiği görüşünü savunmuştur.
- K.N. ve bu karar farklı boşluklara işaret eder. K.N. hukuka aykırı tutmanın tazminatını, bu karar koşulların düzeltilmesini ve tamamlayıcı tazmini konu alır.
Geri Gönderme Merkezinde Tutulan Kişi veya Yakını Hangi Yolları Kullanabilir?
Aşağıdaki tablo kesin bir yol önerisi değildir, kararlarda görülen dayanak ve sınırları gösterir. Hangi yolun izleneceği somut dosyada ayrıca değerlendirilmelidir.
Tablonun tamamı için yana kaydırın
| Merci | Kullanım amacı | Kararlarda görülen sınır |
|---|---|---|
| Merkez idaresi ve valilik | Yazılı şikâyet ve talep | Şikâyet usulü düzenlenmemiştir (§ 54); K.A. dosyasında yazılı taleplere karşılık verildiğine dair bilgi bulunmaması dikkate alınmıştır (K.A., § 78). |
| Sulh ceza hâkimliği | İdari gözetime itiraz, şartların değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru | Denetim gözetimin hukukiliğine yöneliktir, koşullar incelenmemiştir (§ 53). |
| Anayasa Mahkemesi | Bireysel başvuru | Dört aylık erteleme dolmuş, sonraki uygulama saptanmamıştır (§ 95); koşullar ilk elden incelenmeyebilir (§ 51). |
| İdare mahkemesi | Salıverildikten sonra tam yargı davası | Görev ve süre tartışması açıktır. |
Kanun’un 57. maddesinin altıncı fıkrası sulh ceza başvurusunu kişiye, yasal temsilcisine ve avukatına tanır; yakınlar fıkrada sayılmamıştır (§ 18). Yargı yoluna başvuran ve ücreti karşılayamayanlara talep hâlinde avukatlık hizmeti sağlanır (§§ 18, 75). Bireysel başvuru usulü sınır dışı bireysel başvuru incelemesinde anlatılmıştır.
Geri Gönderme Merkezinden Salıverildikten Sonra Tazminat Nerede İstenir?
Anayasa Mahkemesi, B.T. kararında koşullardan doğan zararın 2577 sayılı Kanun’un 2. maddesi uyarınca tam yargı davasına konu olabileceğini belirtmiştir. Dayanağı, merkezlerin yönetiminin İçişleri Bakanlığının yürüttüğü bir kamu hizmeti olması ve idare mahkemesinin keşif ve bilirkişi imkânıdır (B.T., §§ 53-56). İncelenen karar bu yolu yinelemiştir (§ 50).
Bununla birlikte haksız gözetim tazminatında Uyuşmazlık Mahkemesi adli yargıyı görevli saymış, K.N. kararı da bu alanda etkili yol bulunmadığını saptamıştır (K.N., §§ 42-44). K.N.’nin aktardığına göre o çizginin gerekçesi, gözetimin hukuka uygunluğunu sulh ceza hâkiminin denetlemesidir. Sulh ceza hâkimi koşulları denetlemediğinden bu gerekçe koşul tazminatına doğrudan uzanmıyor görünmektedir. Bu bir değerlendirmedir; incelenen kararlarda koşul tazminatının görevine ilişkin K.N. sonrası açık bir hüküm yoktur.
Danıştay kararları sınırı netleştirmemektedir. E. 2020/5704 sayılı dosyada kötü şartları da içeren istem “idari işlemden kaynaklanan tam yargı davası” niteliğinde görülmüş, ancak adli yargının görevi tartışılmamıştır. Karar, K.N.’de anılan 23.11.2020 tarihli Uyuşmazlık Mahkemesi kararından da öncedir. E. 2019/10648 sayılı dosyada nezarethane koşullarını da içeren dava görev yönünden reddedilmiş, Daire bunu oy çokluğuyla ve kısa gerekçeyle onamıştır. İdari yargıyı gösteren görüş o kararda karşı oydadır. İki karar da koşul tazminatının görevi hakkında gerekçeli bir çoğunluk görüşü içermediğinden yalnız görev riskine işaret eder.
Süre de kararlarda belirlenmemiştir. 2577 sayılı Kanun’un 13. maddesi idari eylemlerde öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvuruyu öngörür. Mahkeme ise süre değerlendirmesini derece mahkemelerine bırakmıştır (B.T., § 59). Maddenin koşul tazminatına uygulanacağı okunan bölümlerde açıkça belirtilmemiştir.
İbrahim Muhammed Ali Kararı Başka Dosyalara Otomatik Sonuç Doğurur mu?
Hayır. Tazminat yalnız bu başvurucuya verilmiştir, benzer başvuruların incelenmesi ise ertelenmiştir. Karar, Şanlıurfa dâhil hiçbir merkezin koşulları hakkında kötü muamele tespiti içermez ve her gözetimin tazminat doğurduğunu söylemez. Başvurucunun karardan sonraki durumu, tazminatın ödenip ödenmediği ve sınır dışı davasının sonucu metinden anlaşılmamaktadır.
Benzer Bir Dosyada Hangi Hususlar İncelenmelidir?
İlk adım, merkeze giriş, salıverilme ve bireysel başvuru tarihlerini ayırmaktır. Diğer hususlar şunlardır:
- Kişisel alan: Çok kişilik odada 3 m²’nin altında alan veya ayrı uyku yerinin bulunmaması, üç unsur birlikte yoksa kalkmayan güçlü bir ihlal karinesi doğurur (§ 46/i).
- Raporun dönemi: K.A. dosyasında rapor başvurucunun dönemiyle örtüşmüştür (K.A., § 85).
- Yazılı iz: Bu dosyada koşul iddiası sulh ceza dilekçesinde yer almış, Hâkimlik değerlendirmemiştir (§§ 10, 53).
- Savunmasızlık ve sağlık: Mahkeme özel savunmasızlık görmemiş, tedaviye erişememe iddiası da bulunmadığını belirtmiştir (§ 77).
- Sınır dışı dosyası: Kamu düzeni gerekçeli iptal davasının sonucu bireysel başvuruya sunulmalıdır (§ 61).
- Maddi zarar: İlliyet bağı için belge sunulmadığından talep reddedilmiştir (§ 97).
Sık Sorulan Sorular
Anayasa Mahkemesi Geri Gönderme Merkezi Koşullarını Kötü Muamele Saydı mı?
Hayır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, İbrahim Muhammed Ali kararında Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezindeki koşulları incelemeye yetecek bilgi bulunmadığını belirterek ayrı bir 17. madde ihlali saptamamıştır. İhlal, koşulları düzeltecek etkili bir yolun bulunmamasına ilişkindir.
Geri Gönderme Merkezindeki Kötü Koşullar İçin Sulh Ceza Hâkimliğine Başvurulabilir mi?
İdari gözetime itiraz sulh ceza hâkimliğine yapılır ve koşullar dilekçede anlatılabilir. Ancak Anayasa Mahkemesine göre bu yol idari gözetimin hukukiliğine yöneliktir; İbrahim Muhammed Ali dosyasında Hâkimlik koşullar hakkında değerlendirme yapmamıştır. Bu nedenle sulh ceza yolu koşulları düzeltecek etkili bir yol sayılmamıştır.
Geri Gönderme Merkezinden Salıverildikten Sonra Tazminat Davası Açılabilir mi?
Anayasa Mahkemesine göre bireysel başvurudan önce merkezden salıverilen kişi için etkili yol tam yargı davasıdır. Mahkeme, B.T. kararında bu yol tüketilmeden yapılan başvuruyu kabul edilemez bulmuştur. Tazminat kendiliğinden doğmaz; hukuka aykırılık, zarar ve illiyet bağı ile görev ve süre konuları somut dosyada ayrıca değerlendirilir.
Merkezde Tutulurken Bireysel Başvuru Yapan Kişi Sonradan Serbest Kalırsa Ne Olur?
Anayasa Mahkemesi, başvuru tarihinde merkezde tutulup başvuru sürecinde serbest bırakılan kişiler için de etkili yol bulunmadığı tespitinin geçerli olduğunu belirtmiştir. Mahkemeye göre bu kişileri serbest kaldıkları gerekçesiyle tazminat yoluna yönlendirmek, güncel hak ihlallerinin zımnen meşrulaştırılması sonucunu doğurur.
Geri Gönderme Merkezinde Tutulan Herkese 115.000 TL Tazminat Ödenir mi?
Hayır. Anayasa Mahkemesi net 115.000 TL manevi tazminatı yalnız İbrahim Muhammed Ali için, etkili başvuru hakkının ihlali nedeniyle vermiştir. Miktarın hesabı kararda açıklanmamış, benzer başvuruların incelenmesi ertelenmiştir. Karar, merkezde tutulan herkes için otomatik bir tazminat hakkı kurmamaktadır.
Dört Aylık Süre Dolduktan Sonra Geri Gönderme Merkezleri İçin Yeni Başvuru Yolu Kuruldu mu?
Anayasa Mahkemesinin dört aylık ertelemesi, yayım tarihinden hesaplandığında 26 Haziran 2026’da dolmuştur. Kasım 2026’da yapılan taramada, Mahkemenin istediği önleyici yolu kuran bir kanun, teklif veya Yönetmelik değişikliği saptanmamıştır. Bu tespit taramanın sınırlarıyla geçerlidir ve yolun kurulmadığı anlamına gelmez. 6458 sayılı Kanun’un güncel metni somut dosya tarihinde ayrıca kontrol edilmelidir.
Sonuç: Eksik Olan, Koşulları Düzeltecek Merciin Kendisidir
İbrahim Muhammed Ali kararı, geri gönderme merkezindeki koşulların kötü muamele oluşturduğunu değil, bu koşulları düzeltecek bir merciin bulunmadığını saptamaktadır. Hâlen tutulan veya başvurusunu merkezdeyken yapan kişi ile bireysel başvurudan önce salıverilen kişi farklı konumdadır. Birincisi için kanuni düzenleme beklenirken, ikincisi için Mahkemenin gösterdiği yol tam yargı davasıdır.
Dört aylık süre dolmuş, yeni bir yol saptanmamıştır. Bu nedenle benzer dosyalarda tarih sırası ile dönemi örtüşen somut koşul delili öne çıkmakta, başvuru yolu ise güncel mevzuat ve Anayasa Mahkemesi uygulamasıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Hukuki Kaynaklar ve İlgili İncelemeler
Mevzuat
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 17, 19, 40 ve 148.
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, m. 53, 54, 57, 57/A ve 58. Hükümler karar metninde aktarıldığı şekliyle alınmıştır.
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2 ve 13. Madde 13 ikincil kaynakla karşılaştırılmıştır.
- 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, m. 45 ve 50.
- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü, m. 75.
- Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik, R.G. 22.04.2014, 28980, m. 16.
- 7589 sayılı Kanun, R.G. 31.07.2026, 33326. Metin ikincil kaynaktan okunmuştur.
Kararlar
Alıntılar Kararlar Bilgi Bankası metninden alınmıştır. Bilgi Bankası, yayımlanan metnin “editöryal düzeltmelere tabi tutulmuş olabilir” notunu taşır; atıf için Resmî Gazete nüshası esas alınmalıdır. K.A., B.T., K.N. ve Kunshugarov kararlarının ilgili bölümleri okunmuştur.
- Anayasa Mahkemesi [GK], İbrahim Muhammed Ali, B. No: 2025/10406, T. 08.07.2025, R.G. 26.02.2026, 33180.
- Anayasa Mahkemesi [GK], K.N., B. No: 2022/8989, T. 20.11.2025, R.G. 22.05.2026, 33261.
- Anayasa Mahkemesi [GK], B.T., B. No: 2014/15769, T. 30.11.2017, R.G. 16.02.2018, 30334.
- Anayasa Mahkemesi [GK], K.A., B. No: 2014/13044, T. 11.11.2015.
- AİHM, Kunshugarov/Türkiye, B. No: 60811/15 ve 54512/17, T. 14.01.2025.
- Danıştay 10. Daire, E. 2019/10648, K. 2022/3965, T. 20.09.2022.
- Danıştay 10. Daire, E. 2020/5704, K. 2020/4941, T. 16.11.2020.
Diğer Kaynaklar ve İlgili Yazılar
- TİHEK, 2024/68 sayılı Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi ziyaret raporu, kararın 22. paragrafındaki aktarımla kullanılmıştır.
- Haksız idari gözetim tazminatı: Yargıtay ve K.N. kararı
- Sınır dışı kararına karşı bireysel başvuru
- Geri gönderme merkezi ve deport kararına itiraz
- Sınır dışı kararının iptali: dava süresi ve yürütmenin durdurulması
Yazar ve Hukuki Bilgilendirme
Av. Batın YILMAZ
İstanbul Barosu – Sicil No: 77008
Bu metin, Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun 08.07.2025 tarihli, B. No: 2025/10406 sayılı İbrahim Muhammed Ali kararına dayalı hukuki karar incelemesidir. İnceleme, yayımlanan karar metniyle sınırlıdır; başka dosyalarda aynı sonucun elde edileceği anlamına gelmez.
Bu sayfadaki içerikler genel bilgilendirme amaçlıdır ve bütün meslektaşlarımızın kullanımına açıktır. Ancak 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca, yazının tamamının veya bir bölümünün kullanılması hâlinde “Batın Yılmaz Avukatlık Ofisi – batinyilmaz.av.tr” şeklinde kaynak gösterilmesi ve ilgili yazıya bağlantı verilmesi konusunda hassasiyet rica etmekteyiz.
Bu sayfadaki içerikler genel bilgilendirme amaçlıdır ve bütün meslektaşlarımızın kullanımına açıktır. Ancak 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca, yazının tamamının veya bir bölümünün kullanılması hâlinde “Batın Yılmaz Avukatlık Ofisi – batinyilmaz.av.tr” şeklinde kaynak gösterilmesi ve ilgili yazıya bağlantı verilmesi konusunda hassasiyet rica etmekteyiz.