Nefret ve ayırımcılık suçu, bir kişinin belirli kimlik özellikleri nedeniyle bazı temel ekonomik ve sosyal imkanlardan yararlanmasının engellenmesini cezalandıran bir suç tipidir. Bu suç, Türk Ceza Kanunu’nun 122. maddesinde düzenlenmiştir.
Kanuna göre bir kişiye; dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle mal satılmaması, kiraya verilmemesi, hizmet sunulmaması, işe alınmaması ya da ekonomik faaliyette bulunmasının engellenmesi halinde ceza sorumluluğu doğabilir.
Bu suçun en önemli özelliği şudur: Her haksız veya kırıcı davranış otomatik olarak nefret ve ayırımcılık suçu sayılmaz. Suçun oluşması için hem nefret saiki bulunmalı hem de kanunda tek tek sayılan belirli engelleme fiilleri gerçekleşmelidir.
TCK 122 Neyi Korur?
Bu düzenleme, kişilerin yalnızca kimlikleri veya aidiyetleri nedeniyle toplum hayatından dışlanmasını önlemeyi amaçlar. Başka bir ifadeyle, kanun:
- mal ve hizmetlere erişimde eşitliği,
- çalışma hayatında fırsat eşitliğini,
- ekonomik yaşama katılım hakkını,
- toplumsal barışı
korumayı hedefler.
Öğretide de maddenin koruduğu temel hukuki değerin, bireylerin yasaların sağladığı hak ve özgürlüklerden nefret temelli ayrımcılık nedeniyle yoksun bırakılmasının önlenmesi olduğu kabul edilmektedir.
Nefret ve Ayırımcılık Suçunun Unsurları
Korunan gruplar nelerdir?
TCK 122’de korunan gruplar sınırlı sayıdadır. Bunlar:
- dil
- ırk
- milliyet
- renk
- cinsiyet
- engellilik
- siyasi düşünce
- felsefi inanç
- din
- mezhep
Kanunda sayılmayan bir sebebe dayalı dışlama, başka hukuki sonuçlar doğurabilse de her zaman TCK 122 anlamında nefret ve ayırımcılık suçu oluşturmaz.
Hangi fiiller suç sayılır?
Madde yalnızca şu dört fiili cezalandırır:
Kamuya arz edilmiş malın satılmasının, devrinin veya kiraya verilmesinin engellenmesi
Örneğin bir ev sahibinin ya da işletmenin, bir kişiye sırf dini, mezhebi veya etnik aidiyeti nedeniyle mal satmaması ya da taşınmazı kiralamaması bu kapsama girebilir.
Kamuya arz edilmiş belli bir hizmetten yararlanmanın engellenmesi
Bir kişinin müşterilere açık bir hizmetten, yalnızca kimliğinden kaynaklanan nefret nedeniyle yararlandırılmaması bu fiile örnek olabilir.
İşe alınmanın engellenmesi
İşe alım sürecinde, adayın niteliği yerine korunan kimlik özellikleri esas alınarak dışlanması, bazı durumlarda TCK 122 kapsamında değerlendirilebilir.
Olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmanın engellenmesi
Bir kişinin normal ticari veya ekonomik faaliyet yürütmesinin, kanunda sayılan sebeplerden kaynaklanan nefret nedeniyle önlenmesi de suç kapsamında olabilir.
Nefret Saiki Nedir?
Suçun kalbi: Nefret saiki
Nefret saiki, failin eylemi sıradan bir tercihle değil; mağdurun belirli bir kimliğine, aidiyetine veya farklılığına yönelik düşmanlık ve önyargı ile gerçekleştirmesidir.
Bu nedenle örneğin sadece ticari tercih, kapasite yetersizliği veya objektif bir hizmet engeli her zaman suç oluşturmaz. Savcılık ve mahkeme, olayda gerçekten nefret temelli bir ayrımcılık bulunup bulunmadığını araştırır.
Sadece genel kast yetmez
Yargıtay ve doktrin, bu suç bakımından sırf bilinçli davranmanın yeterli olmadığını; ayrıca nefret nedeniyle hareket etme unsurunun da ispat edilmesi gerektiğini kabul etmektedir.
Bu yönüyle TCK 122 uygulamada ispatı zor suç tiplerinden biridir. Çünkü failin yalnızca ne yaptığı değil, neden yaptığı da önem taşır.
Nefret ve Ayırımcılık Suçunun Cezası
TCK 122’ye göre nefret ve ayırımcılık suçunun cezası 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasıdır.
Kanun metninde bu suç için ayrıca özel bir nitelikli hal düzenlenmemiştir. Ancak olayın özelliklerine göre başka suçlar da gündeme gelebilir. Örneğin hakaret, tehdit veya halkı kin ve düşmanlığa tahrik gibi başka suç tipleri ayrıca değerlendirilebilir.
Her Ayrımcılık TCK 122 Kapsamına Girer mi?
Hayır. Bu çok önemli bir noktadır.
Her adaletsiz davranış, her dışlama veya her eşitsiz muamele ceza hukuku anlamında nefret ve ayırımcılık suçu değildir. TCK 122’nin uygulanabilmesi için:
- Kanunda sayılan bir koruma grubuna dayanılması,
- Kanunda sayılan bir engelleme fiilinin bulunması,
- Bu fiilin nefret nedeniyle işlenmesi gerekir.
Bu üç unsurdan biri yoksa TCK 122 uygulanmayabilir. Ancak yine de olay, iş hukuku, tazminat hukuku, idare hukuku veya Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu önünde ayrımcılık yasağı kapsamında incelenebilir.
Nefret ve Ayırımcılık Suçu ile Nefret Söylemi Aynı Şey midir?
Hayır, aynı şey değildir.
Nefret ve ayırımcılık suçu, belirli hak ve imkanlardan yararlanmanın engellenmesine ilişkindir.
Nefret söylemi ise çoğu zaman ifade ve açıklamalar üzerinden tartışılır; hangi durumda suç sayılacağı ayrıca değerlendirilir.
Yargıtay da “nefret suçu”, “ayrımcılık” ve “nefret söylemi” kavramlarının birbirine yakın olsa da farklı olduğunu vurgulamaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
1)Nefret ve ayırımcılık suçu nedir?
Bir kişinin; dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığı nedeniyle; mal, hizmet, istihdam veya ekonomik faaliyet alanlarında engellenmesidir.
2) TCK 122’nin cezası nedir?
1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasıdır.
3) Her ayrımcı davranış suç mudur?
Hayır. TCK 122’nin uygulanabilmesi için hem maddede sayılan korunan gruplardan biri hem de maddede sayılan dört fiilden biri bulunmalıdır. Ayrıca nefret saiki ispat edilmelidir.
4) İşe almamak her zaman nefret ve ayırımcılık suçu sayılır mı?
Hayır. İşe almama kararının gerçekten korunan bir kimlik özelliğinden kaynaklanan nefret nedeniyle verilmiş olması gerekir. Objektif ve meşru nedenlerle yapılan retler bu kapsamda olmayabilir.
5) Ev kiralamamak TCK 122 kapsamına girebilir mi?
Evet. Eğer taşınmazın kiraya verilmemesi, kişinin korunan kimlik özelliklerinden kaynaklanan nefret nedeniyle gerçekleşmişse TCK 122 gündeme gelebilir.
6) Hizmet vermemek bu suçu oluşturur mu?
Evet, ancak her durumda değil. Hizmetin herkese açık olması ve yararlandırmamanın kanunda sayılan nedenlerden kaynaklanan nefretle bağlantılı olması gerekir.
7) TCK 122 genel bir nefret suçu maddesi midir?
Hayır. Yargıtay’a göre TCK 122, bağımsız ve genel bir nefret suçu düzenlemesi değil; nefret saikiyle işlenen ayrımcılık eylemlerine ilişkin sınırlı bir ceza normudur.
Daha fazla bilgi için 0532 669 34 90 ve https://batinyilmaz.av.tr/iletisim/ adreslerimizden bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Av. Batın YILMAZ