Yabancılar Türkiye’de Evlat Edinebilir mi? Milletlerarası Evlat Edinme Süreci
Yabancı uyruklu kişilerin Türkiye’de çocuk evlat edinmesi, Türk hukukunda öngörülen şartların ve milletlerarası özel hukuk kurallarının karşılanması hâlinde mümkündür. Ancak yabancılık unsuru taşıyan evlat edinme işlemleri yalnızca Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre değerlendirilmez. Uyuşmazlığın niteliğine göre 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK), 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu (TMK), Türkiye’nin taraf olduğu 1993 tarihli Ülkelerarası Evlat Edinme Sözleşmesi ve ilgili idari düzenlemeler birlikte dikkate alınır.
Türkiye’de evlat edinme işlemlerinin idari aşaması, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ilgili birimleri tarafından yürütülür. Evlat edinme ilişkisinin Türk hukuku uyarınca kurulmasında ise yetkili mahkemenin kararı önem taşır.
Yabancıların Türkiye’den bir çocuğu evlat edinmesinde uygulanacak usul; evlat edinen kişinin mutad meskenine, vatandaşlığına, evlat edinilecek çocuğun hukuki durumuna ve ilgili devletlerin milletlerarası sözleşmelere taraf olup olmamasına göre değişebilir. Bu nedenle her başvuruda aynı prosedürün uygulanacağı varsayılmamalıdır.
Milletlerarası Evlat Edinmenin Hukuki Dayanakları
1993 Tarihli Lahey Ülkelerarası Evlat Edinme Sözleşmesi
Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlat Edinme Konusunda İşbirliğine Dair 29 Mayıs 1993 tarihli Lahey Sözleşmesi, sözleşmenin uygulandığı ülkelerarası evlat edinmelerde çocuğun üstün yararının korunmasını ve devletler arasında işbirliğini amaçlar.
Sözleşmenin uygulanabilir olduğu durumlarda, menşe devlet ile kabul eden devletin yetkili makamları arasında resmî işbirliği yürütülür. Çocuğun evlat edinilmeye uygunluğu, evlat edinecek kişilerin uygunluğu ve işlemin çocuğun üstün yararına olup olmadığı değerlendirilir.
Sözleşmenin temel ilkeleri şunlardır:
- Çocuğun üstün yararı: Evlat edinme sürecindeki kararlar çocuğun güvenliği, gelişimi ve uzun vadeli yararı gözetilerek alınmalıdır.
- İkincillik ilkesi: Çocuğun kendi ülkesinde uygun ve kalıcı bir aile ortamına yerleştirilmesi imkânı değerlendirilmeden ülkelerarası evlat edinmeye yönelinmemelidir.
- Merkezi makamlar arasında işbirliği: Sözleşmenin uygulandığı süreçlerde ilgili devletlerin merkezi makamları, sözleşmede belirtilen görevleri yerine getirir.
- Haksız kazanç yasağı: Evlat edinme işlemlerinin amacı dışında maddi çıkar sağlanmasının önlenmesi gerekir.
Lahey Sözleşmesi’nin uygulanıp uygulanmadığı, yalnızca başvuranın vatandaşlığına göre değil, çocuğun ve başvuranın mutad meskenleri ile sözleşmenin somut olaya uygulanabilirliği dikkate alınarak belirlenmelidir.
5718 Sayılı MÖHUK’un 18. Maddesi
MÖHUK’un 18. maddesi, evlat edinme işlemlerinde uygulanacak hukuku düzenler. Bu madde uyarınca evlat edinme ehliyeti ve şartları, taraflardan her birinin evlat edinme anındaki millî hukukuna tabidir.
Bu nedenle yabancı unsurlu bir evlat edinmede, evlat edinenin millî hukukunun yanında evlat edinilecek kişinin millî hukukunun da incelenmesi gerekir. Taraflardan birinin millî hukukunda evlat edinmeye ilişkin bir engel bulunması, somut olayın özelliklerine göre evlat edinme ilişkisinin kurulmasına engel olabilir.
MÖHUK m. 18 kapsamında temel ayrımlar şöyledir:
- Ehliyet ve şartlar: Tarafların millî hukukları ayrı ayrı değerlendirilir.
- Eşin rızası: Evlat edinmeye veya evlat edinilmeye diğer eşin rızası bakımından eşlerin millî hukukları birlikte uygulanır.
- Evlat edinmenin hükümleri: Evlat edinmenin sonuçları, maddenin üçüncü fıkrasında öngörülen bağlama kuralına göre belirlenir.
Uygulanacak yabancı hukukun içeriğinin belirlenmesi, gerektiğinde yabancı mevzuatın ve yetkili makamlarca düzenlenmiş belgelerin incelenmesini gerektirebilir.
Türk Hukukunda Evlat Edinmenin Esasa İlişkin Şartları
Bir Yıllık Bakım ve Eğitim Şartı
TMK m. 305 uyarınca bir küçüğün evlat edinilmesi, evlat edinen tarafından en az bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması şartına bağlıdır. Ayrıca evlat edinmenin her durumda küçüğün yararına bulunması ve evlat edinenin diğer çocuklarının menfaatlerinin hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi gerekir.
Evlat edinme öncesindeki bakım süreci, ilgili mevzuat çerçevesinde ve yetkili idari makamların denetiminde yürütülür. Bir yıllık bakım şartının somut milletlerarası evlat edinme işleminde nasıl uygulanacağı, ilgili mevzuat ve varsa uygulanabilir uluslararası sözleşme hükümleri birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.
Yaş ve Evlilik Şartları
TMK m. 306 ve devamındaki hükümler, birlikte veya tek başına evlat edinmeye ilişkin koşulları düzenler.
- Birlikte evlat edinme: Evli kişiler kural olarak birlikte evlat edinir. Eşlerin en az beş yıldır evli olmaları veya her ikisinin de otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir.
- Üvey çocuğun evlat edinilmesi: TMK m. 306 kapsamında, en az iki yıldır evli olma veya evlat edinecek eşin otuz yaşını doldurmuş bulunması koşulları değerlendirilir.
- Tek başına evlat edinme: TMK m. 307 uyarınca evli olmayan kişinin otuz yaşını doldurmuş olması gerekir.
- Yaş farkı: TMK m. 308 uyarınca evlat edinen ile evlat edinilen arasında en az on sekiz yaş farkı bulunmalıdır.
Bu koşulların yabancı unsurlu olaylarda değerlendirilmesinde, MÖHUK m. 18 uyarınca uygulanması gereken yabancı hukuk da ayrıca incelenmelidir.
Çocuğun ve Biyolojik Anne-Babanın Rızası
TMK m. 308 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olan küçük, rızası bulunmadıkça evlat edinilemez. Küçüğün vesayet altında olması hâlinde, kanunda öngörülen vesayet makamlarının izni de değerlendirilmelidir.
TMK m. 309 uyarınca küçüğün biyolojik anne ve babasının rızası kural olarak gereklidir. Rızanın alınması, kanunda belirtilen usule uygun şekilde gerçekleştirilir.
TMK m. 311 ve m. 312’de ise belirli koşullarda anne veya babanın rızasının aranmaması ya da rızanın mahkeme kararıyla ikame edilmesine ilişkin hükümler yer alır. Bu istisnaların uygulanması, somut olayın koşullarına ve kanundaki şartların gerçekleşmesine bağlıdır.
Milletlerarası Evlat Edinmede Başvuru Yolları
Başvuranın Mutad Meskeni Yurt Dışında ve Lahey Sözleşmesi Uygulanabilir Durumdaysa
Başvuranların mutad meskeninin yurt dışında bulunduğu ve Lahey Sözleşmesi’nin uygulanabildiği durumlarda süreç, ilgili devletlerin merkezi makamları arasında yürütülen resmî işbirliği çerçevesinde ilerler.
- Başvuranlar, mutad meskenlerinin bulunduğu devlette yetkili merkezi makama veya mevzuatın izin verdiği yetkili kuruluşa başvurur.
- Başvuranların evlat edinmeye uygunluğu, sosyal durumları ve ebeveynlik yeterlilikleri ilgili makamlarca değerlendirilir.
- Dosya, sözleşmenin öngördüğü usule göre Türkiye’deki yetkili merkezi makama iletilir.
- Çocuğun evlat edinilmeye uygunluğu, başvuranların durumu ve yerleştirmenin çocuğun üstün yararına uygunluğu değerlendirilir.
- Sözleşmenin öngördüğü şartlar ve gerekli makam onayları sağlandığında süreç ilgili idari ve adli aşamalarda devam eder.
Başvuranların doğrudan bir çocuk kuruluşuna giderek çocuk seçmesi veya biyolojik aileyle özel bir anlaşma yapması, resmî evlat edinme prosedürünün yerine geçmez.
Başvuranın Türkiye’de Mutad Meskeninin Bulunması
Türkiye’de yaşayan yabancıların başvuru yolu, yalnızca ikamet iznine sahip olmalarına göre değil; mutad meskenlerine, vatandaşlıklarına, çocuğun hukuki durumuna ve ilgili milletlerarası düzenlemelerin uygulanabilirliğine göre belirlenir.
Başvuru için izlenecek idari yolun tespiti amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının evlat edinme hizmetlerine ilişkin resmî açıklamaları ve ilgili il müdürlüğünün yönlendirmeleri dikkate alınmalıdır.
Yabancı başvuranlardan, somut olayın niteliğine göre kimlik ve medeni durum belgeleri, sağlık raporları, gelir durumunu gösteren evraklar, adli sicil belgeleri ve millî hukuk bakımından evlat edinme ehliyetini ortaya koyan belgeler istenebilir. Gerekli belgeler ve bunların tasdik usulleri başvuru türüne göre değişebilir.
Lahey Sözleşmesi’nin Uygulanmadığı Durumlar
Lahey Sözleşmesi’nin uygulanmadığı bir olayda izlenecek yol, yalnızca başvuranın ülkesinin sözleşmeye taraf olup olmamasına göre otomatik olarak belirlenemez. Mutad mesken, uygulanacak hukuk, ilgili ikili veya çok taraflı sözleşmeler ve Türk hukukundaki emredici hükümler birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle sözleşme dışı durumlarda her başvuru için mutlaka karşılıklılık şartı aranacağı veya aynı belge tasdik prosedürünün uygulanacağı yönünde genel bir sonuca varılmamalıdır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli Mahkeme
Evlat edinme davalarında görevli mahkeme, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun kapsamında Aile Mahkemesidir. Aile Mahkemesi bulunmayan yerlerde, kanunda öngörülen usule göre Asliye Hukuk Mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar.
Yetkili Mahkeme
TMK m. 315 uyarınca evlat edinme kararı, evlat edinenin oturma yeri; eşlerin birlikte evlat edinmesi hâlinde ise eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir.
Yabancı unsurlu olaylarda milletlerarası yetki ayrıca değerlendirilmelidir. MÖHUK m. 41’in yabancı başvuranlar için genel bir yetki kuralı olduğu kabul edilmemelidir; bu madde Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin uyuşmazlıklarını düzenler. Somut olayda Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ve yer itibarıyla yetki, uygulanabilir kanun hükümleri çerçevesinde belirlenmelidir.
Mahkemenin İncelemesi
TMK m. 316 kapsamında hâkim, evlat edinmenin şartlarını ve çocuğun üstün yararını araştırır. İncelemede tarafların kişilikleri, sağlık durumları, ekonomik koşulları, ilişkileri, varsa diğer çocukların menfaatleri ve ilgili sosyal inceleme raporları dikkate alınabilir.
Yabancı unsurlu dosyalarda tarafların millî hukuklarına göre evlat edinme ehliyetinin ve şartlarının sağlanıp sağlanmadığı da MÖHUK m. 18 çerçevesinde değerlendirilir.
Ulusal ve Milletlerarası Evlat Edinme Arasındaki Farklar
| İnceleme ölçütü | Ulusal evlat edinme | Milletlerarası evlat edinme |
|---|---|---|
| Uygulanacak hukuk | Esas olarak Türk Medenî Kanunu ve ilgili Türk mevzuatı | MÖHUK, uygulanabilir uluslararası sözleşmeler ve ilgili millî hukuklar |
| Başvuru yolu | İlgili idari makamlar üzerinden yürütülen başvuru | Mutad mesken ve sözleşmenin uygulanabilirliğine göre ulusal veya uluslararası makamlar üzerinden başvuru |
| Uluslararası işbirliği | Genel olarak ulusal idari ve adli süreç | Lahey Sözleşmesi uygulanıyorsa merkezi makamlar arasında işbirliği |
| Ehliyet ve şartlar | Türk hukukundaki koşullar | Somut olaya göre Türk hukuku ile uygulanması gereken yabancı hukuk hükümleri |
| Mahkeme incelemesi | Türk hukukundaki görev ve yetki kuralları | Türk hukukundaki koşullara ek olarak milletlerarası yetki ve kanunlar ihtilafı kuralları |
Yargıtay Kararları ve Hukuki Değerlendirme
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/10237, K. 2023/2184, 04.05.2023
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 4 Mayıs 2023 tarihli, E. 2022/10237 ve K. 2023/2184 sayılı kararında, yabancı unsurlu evlat edinme talebinde tarafların millî hukuklarının birlikte değerlendirilmesi gerektiği ele alınmıştır.
Karar, evlat edinme ehliyeti ve şartları bakımından MÖHUK m. 18’in uygulanmasına ilişkindir. Taraflardan biri bakımından evlat edinmenin mümkün olması, diğer tarafın millî hukukunda gerekli koşulların bulunmadığı bir durumda tek başına yeterli değildir.
Kararın tam metni ve somut olayın ayrıntıları incelenmeden, karardaki değerlendirmelerin her tür milletlerarası evlat edinmeye aynen uygulanacağı sonucu çıkarılmamalıdır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/5783, K. 2022/2231, 09.03.2022
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 9 Mart 2022 tarihli, E. 2021/5783 ve K. 2022/2231 sayılı kararı, yabancı ülkede verilmiş bir evlat edinme kararının Türkiye’de tanınması ve tenfizi talebine ilişkindir.
Uyuşmazlıkta, yabancı hukuka göre gerçekleşen evlat edinmede Türk Medenî Kanunu’nun 305. maddesindeki bir yıllık bakım ve eğitim koşulunun yerine getirilmemesi gerekçesiyle kamu düzenine aykırılık değerlendirmesi yapılmıştır. Yargıtay, bu eksikliğin somut olayda tek başına Türk kamu düzenine açık aykırılık oluşturmadığı gerekçesiyle önceki kararı bozmuştur.
Bu karar, yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizinde kamu düzeni incelemesinin otomatik bir karşılaştırmaya indirgenemeyeceğini gösterir. Bununla birlikte karar, yabancı evlat edinme kararlarının tümünün Türkiye’de kendiliğinden tanınacağı anlamına gelmez. Her karar, MÖHUK’taki şartlar ve somut olayın özellikleri çerçevesinde incelenmelidir.
Evlat Edinmenin Hukuki Sonuçları
Nüfus Kayıtları ve Soyadı
Evlat edinme kararının verilmesiyle birlikte, kanunda belirtilen hukuki sonuçlar doğar. TMK m. 314, evlat edinmenin ana-babaya ait hak ve yükümlülüklere, soyadına ve nüfus kayıtlarına ilişkin sonuçlarını düzenler.
Nüfus kayıtlarına ilişkin işlemlerde, 4721 sayılı Kanun’un güncel metni ve sonradan yapılan değişiklikler esas alınmalıdır. Özellikle 7531 sayılı Kanun ile değiştirilen hükümlerin somut olay bakımından uygulanabilirliği ayrıca kontrol edilmelidir.
Mirasçılık
TMK m. 314 uyarınca evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur. Bununla birlikte yabancı unsurlu bir olayda mirasçılık ve evlat edinmenin hükümleri bakımından MÖHUK m. 18/3 ile ilgili miras hukuku kuralları birlikte değerlendirilmelidir.
Türk Vatandaşlığının Kazanılması
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 17. maddesine göre, bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâli bulunmaması şartıyla evlat edinme kararının tarihinden itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir.
Bu hüküm, vatandaşlığın hiçbir inceleme yapılmaksızın ve her durumda kendiliğinden kazanılacağı şeklinde yorumlanmamalıdır. Yabancı bir kişi tarafından evlat edinilen Türk vatandaşı çocuğun yabancı devlet vatandaşlığına ilişkin durumu ise ilgili yabancı devletin mevzuatına göre belirlenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bekâr bir yabancı Türkiye’de tek başına çocuk evlat edinebilir mi?
Türk hukukunda, TMK m. 307 uyarınca otuz yaşını doldurmuş ve diğer koşulları sağlayan kişi tek başına evlat edinebilir. Yabancı unsurlu olaylarda kişinin millî hukukundan kaynaklanan ek şartlar ve uygulanabilir uluslararası düzenlemeler de incelenmelidir.
Yabancıların Türkiye’de evlat edinme süreci ne kadar sürer?
Süre; başvuru türüne, belgelerin hazırlanmasına, merkezi makamlar arasındaki işbirliğine, çocuğun hukuki durumuna, eşleştirme ve mahkeme aşamalarına göre değişir. Her başvuru için geçerli, doğrulanmış sabit bir tamamlanma süresi bulunmadığından kesin bir süre taahhüt edilmemelidir.
Yabancı bir çift doğrudan çocuk kuruluşundan çocuk seçebilir mi?
Evlat edinme işlemi, ilgili mevzuatın öngördüğü resmî başvuru, değerlendirme ve eşleştirme prosedürlerine uygun yürütülmelidir. Bir çocuk kuruluşuna doğrudan başvurmak veya biyolojik aileyle özel anlaşma yapmak, yetkili makamların yürüttüğü evlat edinme prosedürünün yerine geçmez.
Biyolojik anne ve babanın rızası olmadan evlat edinme mümkün müdür?
TMK m. 309 uyarınca biyolojik anne ve babanın rızası kural olarak gereklidir. Ancak m. 311 ve m. 312’de belirtilen koşulların gerçekleşmesi hâlinde rızanın aranmaması veya mahkeme kararıyla ikame edilmesi gündeme gelebilir. Bu istisnalar somut olayın şartlarına göre değerlendirilir.
Yabancı ülkede verilen evlat edinme kararı Türkiye’de kendiliğinden geçerli olur mu?
Yabancı kararın Türkiye’de hukuki sonuç doğurması, kararın niteliğine ve talep edilen sonuca göre tanıma veya tenfiz şartlarının incelenmesini gerektirebilir. MÖHUK ve uygulanabilir uluslararası sözleşmeler uyarınca gerekli prosedür belirlenmelidir.
Yabancı bir kişi Türkiye’de ikamet izniyle yaşıyorsa doğrudan başvurabilir mi?
Başvuru yolu yalnızca ikamet iznine sahip olunmasına göre belirlenmez. Kişinin mutad meskeni, vatandaşlığı, evlat edinilecek çocuğun durumu ve ilgili sözleşmeler dikkate alınarak yetkili idari makamdan başvuru usulü öğrenilmelidir.
Sonuç
Yabancıların Türkiye’de çocuk evlat edinmesi hukuken mümkün olmakla birlikte, her olayda uygulanacak hukuk ve idari prosedür aynı değildir. TMK hükümleri, MÖHUK’un kanunlar ihtilafı kuralları, uygulanabilir uluslararası sözleşmeler ve yetkili makamların usulleri birlikte incelenmelidir.
Özellikle tarafların millî hukuklarından doğan şartların, çocuğun üstün yararının, gerekli rızaların ve mahkeme kararının hukuki sonuçlarının doğru belirlenmesi önem taşır. Yabancı ülkede verilen evlat edinme kararlarının Türkiye’de tanınması veya tenfizi de kararın niteliği ve uygulanacak mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.
Yazar Bilgisi
Av. Batın Yılmaz
İstanbul Barosu Sicil No: 77008
TBB Meslek Kuralları ve Reklam Yasağına Uyum
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olay bakımından hukuki görüş, sonuç garantisi veya belirli bir hizmetin tercih edilmesine yönelik yönlendirme niteliğinde değildir. Her olay, kendi koşulları ve güncel mevzuat çerçevesinde değerlendirilmelidir.
İçerik hazırlanırken 1136 sayılı Avukatlık Kanunu, Türkiye Barolar Birliği Meslek Kuralları ve avukatlık mesleğine ilişkin reklam yasağı düzenlemeleri gözetilmelidir.
İletişim Bilgileri
Av. Batın Yılmaz Avukatlık Ofisi
Yakuplu Mahallesi, Hürriyet Bulvarı, Skyport Residence No: 1/133, Beylikdüzü / İstanbul
Telefon: +90 532 669 34 90
E-posta: info@batinyilmaz.av.tr
Web: batinyilmaz.av.tr
Resmî ve yardımcı kaynaklar: