Organ veya doku ticareti suçu, TCK 91’de düzenlenen; organ/doku üzerinde hukuka aykırı biçimde:
- organ veya doku almak,- satmak / satın almak,- aracılık etmek,- hukuka aykırı elde edilen organ/dokuyu saklamak–nakletmek–aşılamak,
- çıkar karşılığı ilan veya reklam vermek / yayınlamak,fiillerinin cezalandırılmasını öngören suç tipidir.
Burada korunmak istenen temel değerler:
- İnsan onuru
- Vücut dokunulmazlığı
- Kamusal sağlık düzeni ve organ temininde etik–hukuki güvenlik
TCK 91’e Göre Hangi Fiiller Suçtur?
1) Hukuken geçerli rıza olmadan kişiden organ almak
TCK 91/1’e göre, hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın kişiden organ alan kişi cezalandırılır.
TCK 91/1 cezası
- Organ için: 5 yıldan 9 yıla kadar hapis
- Suçun konusu doku ise: 2 yıldan 5 yıla kadar hapis
“Rıza var” demek tek başına yeterli olmayabilir; rızanın hukuken geçerli olması aranır. Organ nakli gibi alanlarda geçerlilik, mevzuattaki usul–etik–denetim şartlarıyla birlikte düşünülür.
2) Hukuka aykırı şekilde ölüden organ veya doku almak
TCK 91/2, ölüden hukuka aykırı organ/doku alınmasını ayrıca suç sayar.
TCK 91/2 cezası
- 1 yıla kadar hapis
3) Organ veya doku satın almak, satmak veya aracılık etmek
TCK 91/3 uyarınca organ/doku satın alan, satan veya satılmasına aracılık eden kişi,91/1’deki cezalara tabi olur.
TCK 91/3 cezası (91/1’e göre)
- Organ için: 5–9 yıl hapis
- Doku için: 2–5 yıl hapis
“Aracılık” kavramı pratikte çok geniş bir risk alanı yaratır: tanıştırma, pazarlık, para trafiğini organize etme, iletişim kurma/kurma sağlama gibi hareketler dosyanın somutuna göre aracılık olarak değerlendirilebilir.
4) Örgüt faaliyeti kapsamında işlenmesi (nitelikli hal)
TCK 91/4’e göre,91/1 ve 91/3’teki suçlar bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenirse ceza ağırlaşır.
TCK 91/4 cezası
- 8 yıldan 15 yıla kadar hapis
- 10.000 güne kadar adlî para cezası
5) Hukuka aykırı elde edilen organ/dokuyu saklamak–nakletmek–aşılamak
TCK 91/5, “ticaret” zincirinin devamındaki fiilleri de suç sayar.
TCK 91/5 cezası
- 2 yıldan 5 yıla kadar hapis
6) Çıkar karşılığı organ/doku teminine yönelik ilan veya reklam
TCK 91/6 ile özellikle internet ilanları/sosyal medya paylaşımları dahil olmak üzere “çıkar karşılığı” reklam/ilan fiilleri cezalandırılır.
TCK 91/6 cezası
- 1 yıla kadar hapis
Ayrıca idari yönden de reklam yasağı vurgulanmıştır:
- Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği m.33/4: “Organ nakli hizmetlerine ilişkin reklam ve reklam benzeri tanıtım etkinlikleri” yasaktır.
7) Tüzel kişi faaliyeti çerçevesinde işlenmesi
TCK 91/7, suçun bir şirket/kurum faaliyeti kapsamında işlenmesi halinde tüzel kişi hakkında güvenlik tedbirleri uygulanacağını belirtir (ör. faaliyet izniyle ilgili sonuçlar, müsadere vb. tedbirler somut olaya göre gündeme gelebilir).
Organ veya Doku Ticareti Cezası (Özet Tablo)
| Rıza olmadan kişiden organ almak (91/1) | İzinsiz organ temini/ameliyat organizasyonu | 5–9 yıl hapis (doku:2–5 yıl) |
| Ölüden hukuka aykırı organ/doku almak (91/2) | İzinsiz kadavradan organ/doku alınması | 1 yıla kadar hapis |
| Satın almak / satmak / aracılık (91/3) | Alıcı, satıcı, komisyoncu-aracı | 91/1 ile aynı |
| Örgüt faaliyeti (91/4) | Organ teminine yönelik organize yapı | 8–15 yıl hapis + 10.000 güne kadar adli para |
| Saklamak / nakletmek / aşılamak (91/5) | Hukuka aykırı organın transferi/implantı | 2–5 yıl hapis |
| İlan veya reklam (91/6) | “Böbrek aranıyor/ satıyorum” gibi çıkar amaçlı ilanlar | 1 yıla kadar hapis |
| Tüzel kişi faaliyeti (91/7) | Şirket/kurum faaliyeti kapsamında işlenme | Tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri |
Organ Nakliyle İlgili Reklam ve Merkez Açma Yasağı
Organ nakli reklamı yapmak neden riskli?
Çünkü iki ayrı düzlem var:
- Ceza hukuku: TCK 91/6 (çıkar karşılığı ilan/reklam)
- İdari/sağlık mevzuatı: Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği m.33/4 (reklam ve benzeri tanıtım faaliyetleri yasak)
Bu nedenle, sosyal medyada “nakil garantisi”, “hızlı organ bulunur”, “komisyonla verici ayarlanır” gibi içerikler çok yüksek ceza riski doğurur.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1) Organ satmak suç mu?
Evet. Organ veya doku satmak TCK 91/3 kapsamında suçtur ve kural olarak TCK 91/1’deki hapis cezaları uygulanır.
2) Organ satın almak suç mu?
Evet. Satın alan kişi de TCK 91/3 kapsamında cezalandırılır. Uygulamada “hasta/mağdur” psikolojisiyle yapılan savunmalar görülse de, somut olay ve içtihat yaklaşımı önemlidir.
3) Organ ticaretine aracılık etmek ne demek?
Alıcıyla satıcıyı buluşturmak, pazarlık yürütmek, para akışını organize etmek, sahte belge/rapor süreçlerini koordine etmek gibi fiiller somut olaya göre aracılık sayılabilir.
4) Ölüden organ almak her durumda suç mu?
Hayır. Hukuka aykırı şekilde ölüden organ/doku almak suçtur (TCK 91/2). Hukuka uygunluk; ilgili izinler, prosedürler ve sağlık mevzuatındaki şartlarla birlikte değerlendirilir.
5) Organ nakliyle ilgili reklam yapmak suç mu?
Çıkar karşılığında organ/doku teminine yönelik ilan veya reklam vermek/yayınlamak TCK 91/6 kapsamında suçtur. Ayrıca yönetmelik düzeyinde de reklam yasağı vardır.
6) Organ ticaretinde örgüt varsa ceza artar mı?
Evet. Suç bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmişse 8–15 yıl hapis ve ayrıca adli para cezası gündeme gelir (TCK 91/4).
7) Bu suç bir şirket faaliyeti içinde işlenirse ne olur?
TCK 91/7 gereği tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. Ayrıca sağlık mevzuatı kapsamında faaliyet durdurma/izin iptali gibi idari sonuçlar da doğabilir.
Sonuç
Organ veya doku ticareti suçu, TCK m.91 ile ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.- Rıza olmaksızın organ almak (5–9 yıl), doku söz konusuysa (2–5 yıl) hapis cezası öngörülür.- Satın alan, satan ve aracılık eden kişiler de aynı şekilde cezalandırılır.- Suç örgüt faaliyeti kapsamında işlenirse ceza 8–15 yıl hapis + adli para cezası seviyesine çıkar.- Hukuka aykırı elde edilen organ/dokuyu saklamak–nakletmek–aşılamak da ayrıca suçtur.
Av. Batın YILMAZ