Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma, bir kişinin hukuka aykırı şekilde:
- bir yere gitmesini engellemek veya
- bir yerde kalmaya zorlamak suretiyle hareket özgürlüğünü kaldırmak anlamına gelir.
Buradaki kritik nokta şudur: Kişinin özgürlüğüne yapılan müdahale hukuka aykırı olmalıdır. Örneğin kanunun açıkça izin verdiği bir yakalama/koruma tedbiri gibi hukuka uygunluk hâlleri varsa (somut olaya göre değerlendirilir), suç oluşmayabilir.
Yargıtay, bu suçla korunan değerin kişilerin kendi arzusu ve iradesi çerçevesinde hareket edebilme hürriyeti olduğunu açıkça vurgular.
Suçun Konusu: “Bir yere gitmek” veya “bir yerde kalmak” özgürlüğü
Bu suç seçimlik hareketli kabul edilir:
- Sadece “gitme” özgürlüğünün kaldırılması da yeterli olabilir,
- Sadece “kalma” özgürlüğünün kaldırılması da yeterli olabilir,
- İkisi birden de gerçekleşebilir.
Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçunun Cezası (TCK 109/1)
TCK 109/1’e göre, suçun temel hâlinin cezası:
- 1 yıldan 5 yıla kadar hapis
Bu temel hâl, örneğin bir kişiyi kapıyı kilitleyerek odada tutmak, dışarı çıkmasını engellemek, bir yere gitmesini fiilen engellemek gibi eylemlerle gündeme gelebilir (olayın tüm şartları ayrıca önemlidir).
Cebir, Tehdit veya Hile ile İşlenirse Ne Olur? (TCK 109/2)
Eğer kişi, mağdurun özgürlüğünü kısıtlarken:
- cebir (fiziksel güç),
- tehdit (korkutma),
- hile (aldatma) kullanırsa, ceza ağırlaşır.
TCK 109/2 cezası
- 2 yıldan 7 yıla kadar hapis
Cebir–tehdit–hile örnekleri (genel açıklama)
- Mağduru iterek, tutarak, sürükleyerek bir yerde tutmak (cebir)
- “Çıkarsan sana zarar veririm” diyerek kapıda beklemek (tehdit)
- “Seni götürüyorum” diyerek başka bir yere yönlendirip kaçmasına engel olmak (hile)
Not: Hangi eylemin “cebir/tehdit/hile” sayılacağı somut olayın delillerine göre değerlendirilir.
Nitelikli Hâller: Ceza Ne Zaman Bir Kat Artar? (TCK 109/3)
TCK 109/3, bazı durumlarda yukarıdaki fıkralara göre belirlenen cezanın bir kat artırılacağını düzenler.
TCK 109/3 kapsamındaki nitelikli hâller
1)Silahla işlenmesi
Failin eylemi silahla gerçekleştirmesi hâlinde ceza artar.
2)Birden fazla kişiyle birlikte işlenmesi
Fiilin birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde ceza artar.
3)Kamu görevi nedeniyle veya kamu nüfuzunu kötüye kullanarak
- Mağdurun yaptığı kamu görevi nedeniyle hedef alınması veya
- Failin kamu görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanması
hâlinde ceza artar.
4)Üstsoy, altsoy, eş veya boşanılan eşe karşı işlenmesi
Kanunda özellikle aile içi ve yakın ilişkideki mağduriyetler bakımından artırıma gidilmiştir.
Bu bentteki güncel ifade önemlidir: “eşe ya da boşandığı eşe karşı”.
5)Çocuğa veya kendini savunamayacak kişiye karşı işlenmesi
Mağdur:
- çocuk ise veya
- beden/ruh bakımından kendini savunamayacak durumda ise
ceza bir kat artırılır.
Mağdur Ekonomik Olarak Önemli Kayıp Yaşarsa (TCK 109/4)
Eğer kişiyi hürriyetinden yoksun kılma eylemi, mağdurun ekonomik bakımdan önemli bir kaybına neden olursa:
- Hapis cezasına ek olarak
- bin güne kadar adlî para cezası gündeme gelebilir.
Bu hüküm, örneğin mağdurun işi/geliri bakımından ciddi bir zarar doğması hâllerinde tartışılabilir (somut olaya göre).
Cinsel Amaçla İşlenmesi (TCK 109/5)
Suç cinsel amaçla işlenmişse, yukarıdaki fıkralara göre belirlenen cezalar:
- yarı oranında artırılır.
Bu düzenleme, mağdurun özgürlüğünün kısıtlanmasının cinsel bir amaçla bağlantılı olduğu durumlarda daha ağır yaptırım öngörür.
Kasten Yaralama da Varsa Ne Olur? (TCK 109/6)
Eğer suçun işlenmesi sırasında veya bu amaçla kasten yaralama meydana gelir ve yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri gerçekleşirse:
- ayrıca kasten yaralama hükümleri de uygulanır.
Yani tek bir olayda hem TCK 109 hem de şartları varsa yaralama bakımından ayrıca ceza sorumluluğu doğabilir.
Yargıtay Uygulamasında Önemli Noktalar
1) Sürenin kısa olması suçu otomatik olarak ortadan kaldırmaz
Yargıtay kararlarında, suçun oluşması bakımından sürenin çok kısa veya uzun olmasının tek başına belirleyici olmadığı değerlendirmelerine rastlanır; esas mesele mağdurun özgürlüğünün hukuka aykırı kaldırılıp kaldırılmadığıdır.
2) Bazı suçların icrası sırasında “zorunlu olarak eşlik eden” kısıtlamalar
Özellikle cinsel saldırı gibi bazı suçların işlenişinde mağdurun çok kısa süre tutulması, bazı olaylarda ayrıca TCK 109 kapsamında değerlendirilmeyebilir; ancak amaç suçtan bağımsız veya öncesi/sonrası bir özgürlük kısıtlaması varsa ayrıca TCK 109 gündeme gelebilir (yukarıda paylaştığım 6. CD kararındaki değerlendirme bu ayrımı açıklar).
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1)Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu nedir?
Bir kişiyi hukuka aykırı şekilde bir yerde tutmak veya bir yere gitmesini engelleyerek hareket özgürlüğünü kaldırmaktır (TCK 109).
2)TCK 109 cezası kaç yıldır?
- Temel hâl: 1–5 yıl hapis (TCK 109/1)
- Cebir/tehdit/hile varsa: 2–7 yıl hapis (TCK 109/2)
- Nitelikli hâllerde ceza bir kat artırılır (TCK 109/3).
3)Cebir, tehdit veya hile neyi değiştirir?
Cebir/tehdit/hile kullanımı, suçu nitelikli hâle taşır ve ceza aralığını 2–7 yıl seviyesine çıkarır.
4)Birden fazla kişi birlikte yaparsa ceza artar mı?
Evet. Birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde ceza bir kat artırılır (TCK 109/3-b).
5)Çocuğa karşı işlenirse ne olur?
Mağdur çocuksa ceza bir kat artırılır (TCK 109/3-f).
6)Cinsel amaç varsa ceza nasıl değişir?
Cinsel amaçla işlenirse, ilgili fıkralara göre belirlenen ceza yarı oranında artırılır (TCK 109/5).
7)Mağdurun ekonomik kaybı olursa ayrıca ne olur?
Mağdurun ekonomik bakımdan önemli kaybı varsa bin güne kadar adlî para cezası da eklenebilir (TCK 109/4).
Av. Batın YILMAZ