Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) bünyesinde görev yapan subay, astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erler ile Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı personelinin meslekten ihracı, disiplin hukuku ve ceza hukuku kapsamında değerlendirilen önemli bir konudur. Bu süreç, ilgili personelin görev ve sorumluluklarını ifa ederken belirli bir düzen içinde çalışmalarını, anayasa, kanun, tüzük ve yönetmelik hükümlerine uygun davranmalarını sağlamak amacıyla öngörülmüştür. Meslekten çıkarma veya ayırma cezaları, kamu hizmetlerinin aksamaması ve kamu düzeninin korunması için zorunluluk arz eden disiplin kurallarının ihlali durumunda uygulanmaktadır.
Bu konuda temel düzenlemeler 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu, 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun, 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda yer almaktadır.
Bu makalede, meslekten ihraç nedenleri, itiraz yolları, geri dönüş davaları, emsal kararların etkisi ve uygulamada dikkat edilmesi gerekenler detaylı ve anlaşılır bir dille ele alınacaktır.
Meslekten İhraç Nedir?
Meslekten ihraç, askeri personelin “disiplin”, “sağlık”, “idari işlem” veya “güvenlik soruşturması” gerekçeleriyle görevine son verilmesi anlamına gelir. Bu işlem;
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu,
- 926 sayılı TSK Personel Kanunu,
- 3269 sayılı Uzman Erbaş Kanunu,
- 2803 sayılı Jandarma Teşkilat Kanunu,
- Disiplin Kanunları ve yönetmelikler
çerçevesinde yapılır.
Meslekten ihraç, diğer kamu personeli için olduğu gibi askeri personel açısından da en ağır idari yaptırımdır ve hukuki denetime tabidir. Aşağıda sebep ve gerekçelerini izah edeceğimiz üzere, idare tarafından verilen meslekten çıkarma kararı kesin olmayıp, çoğu zaman idarenin keyfi ve takdir yetkisini ölçüsüz kullanması sebebiyle verilmekte olup, idari işlemin iptali gerekmektedir.
Askeri Personelin Meslekten İhraç Nedenleri
Uzman Çavuş, Jandarma personeli ve diğer TSK mensupları çeşitli nedenlerle görevden çıkarılabilir. En yaygın ihraç sebepleri şunlardır:
1. Disiplin Cezaları ve Ahlaki Durum
Disiplin yönünden en sık karşılaşılan ihraç nedenleri:
- Üstlere karşı saygısızlık
- Devamsızlık
- Uyuşturucu/alkol kullanımı iddiaları
- Askeri teamüllere aykırı davranış
- Uygunsuz sosyal medya paylaşımları
- Kaçak dövme, uygunsuz görüntüler
- Birliğe sarhoş gelme
- Disiplin puanının düşmesi
Bu disiplin işlemleri çoğu zaman somut delile dayanmadan, soyut ifadelerle veya yanlış tutanaklarla yapılabilmektedir. Bu tür durumlarda idari işlem hukuka aykırı hale gelir ve iptal edilebilir.
2. Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması
Özellikle 2016 sonrası süreçte binlerce askeri personel güvenlik soruşturması nedeniyle ilişik kesilmesiyle karşılaşmıştır. Bu soruşturmalarda:
- Yakın akraba bağlantıları
- Sosyal medya takipleri
- Banka hareketleri
- Kişisel yaşam
- Yanlış istihbarî bilgiler
bazen hukuka aykırı şekilde dikkate alınabilmektedir.
Danıştay’ın birçok emsal kararı, belirsiz, somut olmayan istihbarî bilgi ile ihraç yapılmasının hukuka uygun olmadığını ortaya koymuştur. Bu yazımızın devamında, meslekten çıkarma kararlarının hukuka aykırı olduğu ve ihraç edilen askeri personelin görevine geri dönmesini sağlayan kararlar belirtilmiştir.
3. Sağlık Kurulu Raporları
Askeri personelin görevden ayrılmasına neden olan sağlık raporları;
- “Komando olamaz”
- “Göreve elverişli değildir”
- “Asaleten uzman çavuş olamaz”
gibi sonuçlar içerebilir.
Bu raporların bir kısmı yanlış değerlendirme, eksik tetkik veya hatalı ölçüm sebebiyle gerçeği yansıtmamaktadır. Bu nedenle sağlık kuruluna ve ilgili idari işlemlere karşı dava açılması mümkündür.
4. Sözleşmenin Yenilenmemesi
Özellikle uzman çavuşlar açısından en çok karşılaşılan ihraç şeklidir. Sözleşme yenilememe işlemi tamamen idarenin takdirinde değildir. Yargı, sözleşme yenilememe kararlarının:
- keyfi olmaması,
- somut nedenlere dayanması,
- personelin mesleki yeterliliğinin objektif şekilde değerlendirilmesi
gerektiğini birçok kararında vurgulamıştır.
Kendilerinden İstifade Edilememe Halleri (3269 Sayılı Kanun Madde 12/C)
Bu kapsamda kendilerinden istifade edilememe halleri şunlardır:
- Aşırı Borçlanma: Mücbir sebepler hariç gelirinin çok üstünde borçlanmaya düşkün olan ve bu borçlarını ödememeyi alışkanlık haline getirenler.
- Menfaat, İçki, Kumar Düşkünlüğü veya Ahlaka Aykırı Fiiller: Görevine, sosyal ve aile yaşantısına zarar verecek derecede menfaatine, içkiye, kumara düşkün olanlar veya Türk Silahlı Kuvvetlerinin, Jandarma Genel Komutanlığının veya Sahil Güvenlik Komutanlığının itibarını sarsacak şekilde yüz kızartıcı, utanç verici veya toplumun genel ahlak yapısına aykırı fiillerde bulunanlar.
- Devletin Manevi Şahsiyetine Zarar Verici Tutum/Davranışlar: Devletin, Türk Silahlı Kuvvetlerinin, Jandarma Genel Komutanlığının veya Sahil Güvenlik Komutanlığının manevi şahsiyetine zarar verecek nitelikte suç veya disiplinsizlik teşkil eden tutum, davranış veya fiillerde bulunanlar.
- İntihara Teşebbüs veya Kendini/Başkalarını Yaralama: İntihara teşebbüs eden, kendisini veya bir başkasını kasten hizmete yaramayacak hale getiren ve getirtenler, kasten veya silah kullanımına yönelik mevzuat, talimat ya da emirlere açıkça aykırı olacak şekilde ateşli silah ile kendisini veya başkasını yaralayanlar.
- Uyuşturucu ve Uyarıcı Madde Kullanımı/Ticaretine Aracılık: Uyuşturucu ve uyarıcı maddeleri yapan veya kullanan, bunların yapılmasına, kullanılmasına, saklanmasına, nakledilmesine, yakalanacağı sırada ortadan kaldırılmasına, satılmasına veya satın alınmasına aracı olan, kullanılmasını kolaylaştıran ya da özendirenler.
- Mazeretsiz Göreve Gelmeme: Mazeretsiz olarak bir sözleşme yılı içinde toplam yedi gün ve daha uzun süre göreve gelmeyenler.
- Komando Niteliğini Kaybetme: Türk Silahlı Kuvvetlerinde komando birliklerinde görev yapmak üzere Komando branşında istihdam edilenlerden en az dört yıl hizmet süresini tamamlamadan, vazifenin sebep ve tesiri nedenleri hariç, komando niteliğini kaybettiği yönünde sağlık kurulu raporu alanlar.
- Nitelik ve Şartları Kaybetme: Uzman erbaş olmak için gerekli nitelik ve şartlardan herhangi birini taşımadığı sonradan anlaşılan veya sözleşme süresi içinde bu niteliklerinden herhangi birini kaybedenler.
5.Diğer Fesih Nedenleri (3269 Sayılı Kanun Madde 12)
Madde 12’nin diğer fıkralarında da sözleşme fesih nedenleri belirtilmiştir:
- Kademe İlerlemesi Yapamama: Almış oldukları sicile göre kademe ilerlemesi yapamayanlar.
- Yüz Kızartıcı veya Şeref ve Haysiyeti Kırıcı Suçlardan Mahkûmiyet: Devletin şahsiyetine karşı işlenen suçlar ile basit ve nitelikli zimmet, irtikâp, iftira, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, yalan yere tanıklık, yalan yere yemin, cürüm tasnii, ırza geçmek, sarkıntılık, kız, kadın veya erkek kaçırmak, fuhşiyata tahrik, gayri tabiî mukarenet, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyeti kırıcı suçlar ile istimal ve istihlâk kaçakçılığı hariç kaçakçılık, resmî ihale ve alım ve satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, firar, amir veya üste fiilen taarruz, emre itaatsizlikte ısrar, üste hakaret, mukavemet, fesat, isyan suçlarından dolayı mahkûm olanlar. (Verilen ceza ertelense, seçenek yaptırımlara çevrilse, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilse veya affa uğrasa dahi geçerlidir.)
- Askerî Ceza Kanunu’nun 148. Maddesinde Yazılı Suçlardan Mahkûmiyet: Askerî Ceza Kanunu’nun 148. maddesinde yazılı suçlardan mahkûm olanlar.
- Otuz Günden Fazla Süreli Hürriyeti Bağlayıcı Ceza: Taksirli suçlar hariç olmak üzere diğer suçlardan adlî veya askerî mahkemeler tarafından otuz günden daha fazla süreli hürriyeti bağlayıcı bir ceza ile mahkûm olanlar.
- Disiplin Cezaları (Toplamda Otuz Gün veya Sekiz Defa): Son olarak verilen de dahil olmak üzere, kararın kesinleştiği tarihten itibaren geriye doğru son bir yıl içinde toplamda otuz gün ve daha fazla oda hapsi veya hizmet yerini terk etmeme cezasına mahkûm olanlar veya en son aldığı disiplin cezasından geriye doğru son bir yıl içinde en az iki disiplin amirinden toplam sekiz defa veya daha fazla disiplin cezası alanlar.
Danıştay kararları, bu tür disiplin cezalarının sözleşme feshine dayanak teşkil edip etmediğini incelerken, cezanın hukuka uygunluğunu ve orantılılığını da değerlendirmektedir. Örneğin, Anayasa Mahkemesi’nin 2013/1615 sayılı kararında, başvurucunun son disiplin cezasını aldığı tarihten geriye doğru bir yıl içinde otuz günden fazla ceza almış olması nedeniyle sözleşmesinin feshedildiği belirtilmiştir.
ASKERİ PERSONEL MESLEKTEN İHRAÇ İLE İLGİLİ EMSAL KARARLAR
Danıştay 12. Daire Başkanlığı 2020/1223 E. , 2023/6705 K.
‘’ İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla; davacının, garnizonu izinsiz
terk ettiği ve aynı gün 25/07/2015 tarihinde saat 04:20 sıralarında, Antalya ili, Manavgat ilçesi, … Mahallesinde yol vermeme
sebebiyle motosikletli bir grup ile çıkan silahlı kavgaya karıştığı, bu nedenle kendisinden istifade edilemeyeceğinin anlaşıldığından
bahisle sözleşmesinin feshedildiği, söz konusu olayın olduğu tarihte … Mahallesinin Antalya Büyükşehir Belediyesi il mülki sınırları
kapsamında kaldığı, dolayısıyla davacının izinsiz garnizonu terk disiplinsizliğinin oluşmadığı (durumun gerçekleşmesi halinde dahi
bunun disiplin cezasını gerektirdiği), motosikletli bir grup ile çıkan silahlı kavga olayına karışması şeklindeki sebep yönünden ise,
Askeri Yüksek İdare Mahkemesinin … tarih ve Gensek No: … sayılı yazısında belirtildiği üzere bu olayla ilgili davacı hakkında
herhangi bir soruşturma yapılıp yapılmadığı, yapılmış ise karar verilip verilmediği, davacı hakkında dava açılıp açılmadığı hususu
araştırılmadan sözleşmesinin feshedilmesinin hukuka uygun olmadığının belirtildiği; öte yandan, davacı hakkında bu olayla ilgili
olarak kamu adına kovuşturma yapılmasına yer olmadığına karar verildiği, bu olayla ilgili olarak hakkında yürütülen bir ceza davası
bulunmadığı hususları dikkate alındığında, davacının sözleşmesinin feshine ilişkin işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı
gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir. ‘’
Danıştay 12. Daire Başkanlığı 2020/3213 E. , 2023/5583 K.
‘ … daha sonrasında kazanın etkisiyle şoka girdiğini ve ne olduğunu hatırlamadığını, piknikyerinde eğlenceniz bittikten sonra alkollü olarak araç kullanılmaması konusunda kendi aralarında herhangi bir konuşma
geçmediğini” beyan ettiği, belirtilen hususlar tümüyle değerlendirildiğinde; Jandarma Uzman Çavuş olan davacının görevinin anılan
mevzuat hükmü uyarınca emniyet ve asayiş ile kamu düzenini sağlamak, korumak ve kollamak olduğu, davacının ifadesinden kaza
anından sonra Samandağ istikametinden gelen aracı durdurduğu, 112 acil servisi arattığı, bölgenin karanlık olması sebebiyle aracı
durdurarak yanlışlıkla insanların üzerinden geçmesini engellediği, şoka giren arkadaşı …’e yardım ettiği, kaza nedeniyle şoka
girmesine rağmen olay mahallinde gerekli emniyet tedbirlerini almaya çalıştığı, diğer arkadaşları gibi olay mahallini terketmediği
dikkate alındığında, davalı idarenin, askerlik mesleği değerlerini sergilemede yetersiz kaldığı, statüsü itibariyle kamu görevlisi olma
nitelik ve yeterliği olmadığı ve davacıdan istifade edilemeyeceği yönündeki değerlendirmesinin yerinde olmadığı, davacı hakkında
tesis edilen işlemde takdir yetkisinin adil ve ölçülü olarak kullanılmadığı, sonuç olarak davacının sözleşmesinin feshedilmesine
ilişkin dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir. ’
Sık Sorulan Sorular (SSS)
1. İhraç edilen uzman çavuş tazminat alabilir mi?
İhraç işlemi iptal edilirse doğan maddi kayıplar için tazminat talep edilebilir.
2. İhraç edilen personelin sicili silinir mi?
Dava sonucunda işlem iptal edilirse sicil üzerindeki olumsuz kayıtların kaldırılması mümkündür.
3. Güvenlik soruşturması olumsuz çıkan biri tekrar başvurabilir mi?
Mahkeme kararıyla işlem iptal edilirse yeniden atanma yolu açılır.
Sonuç
Uzman Çavuş, jandarma ve diğer askeri personelin meslekten ihraç edilmesi, hayatın birçok alanını etkileyen ciddi bir idari işlemdir. Ancak bu kararların önemli bir kısmı hukuki denetimden geçememekte ve mahkemeler tarafından iptal edilmektedir. Özellikle somut delil olmaması, savunma alınmaması, gerekçesiz işlem yapılması gibi nedenler sıkça ihraç iptaline yol açmaktadır.
Meslekten ihraç edilen bir personelin mesleğe geri dönmesi mümkündür ve bunun için doğru zamanda, doğru delillerle ve uzman desteğiyle hareket etmek büyük önem taşır. Emsal kararlar da bu süreçte önemli bir rol oynamaktadır.
Eğer siz de benzer bir işlemle karşı karşıyaysanız, tebligat aldığınız andan itibaren süreci dikkatle yönetmeniz ve profesyonel destek almanız hak kaybınızı engelleyecektir.
Av. Batın YILMAZ