İnsan üzerinde deney suçu, Türk Ceza Kanunu m.90 kapsamında düzenlenen ve bir insan üzerinde bilimsel deney yapılmasını belirli kurallara bağlayan ceza normudur.
Buradaki temel yaklaşım şudur:- İnsan vücudu ve insan onuru koruma altındadır.- Bilimsel ilerleme adına dahi olsa, insan üzerinde yapılacak çalışmaların etik, hukuki ve tıbbi güvenlik şartlarını taşıması gerekir. Bu şartlar yoksa, fiil suç olarak değerlendirilebilir.
Bilimsel “Deney” ile “Tedavi Amaçlı Deneme” Arasındaki Fark
TCK m.90 iki ayrı durumu ele alır:
Tedavi amaçlı deneme (hasta üzerinde)
- Amaç, hastaya tedavi yararı sağlamak olabilir.- Hasta üzerinde rıza olmadan deneme yapılması ayrıca suçtur (m.90/4).- Ancak belli şartlarla rızaya dayalı “bilimsel yöntemlere uygun” deneme cezalandırılmayabilir.
İnsan Üzerinde Deney Yapmanın Cezası Nedir?
TCK 90/1 Cezası
İnsan üzerinde bilimsel deney yapan kişi:
- 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Bu hüküm, deneyin “etik kurul izni var mı”, “rıza var mı”, “zarar var mı” gibi unsurlar değerlendirilmeden önce temel suç tipini kurar. Ardından m.90/2, rızaya dayalı deneylerde hangi şartların oluşması halinde ceza sorumluluğunun doğmayacağını düzenler.
Deney Sonucu Yaralanma veya Ölüm Olursa Ne Olur? (TCK 90/5)
Eğer m.90/1’deki suçun işlenmesi sonucunda mağdur:
- yaralanır veya
- ölürse,
bu durumda kasten yaralama veya kasten öldürme suçlarına ilişkin hükümler uygulanır.
Bu düzenleme, “neticesi sebebiyle ağırlaşan” bir değerlendirme mantığını işaret eder ve ceza riskini ciddi ölçüde artırır.
Tüzel Kişi Faaliyeti Kapsamında İşlenirse (TCK 90/6)
Suç, bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenirse, tüzel kişi hakkında:
- bunlara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
Bu; şirketler, özel hastaneler, araştırma kuruluşları ve sponsorlar açısından “kurumsal” sonuçlar (faaliyete ilişkin tedbirler vb.) doğurabilecek bir kapı açar.
Uygulamada Sık Görülen Hukuki Risk Alanları
H3 — Aydınlatılmış Rıza (Onam) “Sadece İmza” Değildir
Yargı yaklaşımında da (özellikle tıbbi müdahalede) rızanın geçerliliği için aydınlatma sürecinin düzgün işlemesi beklenir. Bu, yalnızca form imzalamak değil; kişinin gerçekten neye rıza gösterdiğini anlayabilmesidir.
H3 — Etik Kurul ve İzin Süreçleri “Şekli” Değil, Esaslıdır
Etik kurul/izin mekanizması çoğu olayda sadece prosedür değil, doğrudan hukuka uygunluk koşulu olarak ele alınır.
H3 — Ödeme/Teşvik ile Gider/Tazminat Ayrımı
Bazı düzenlemelerde “giderler ve kazanç kaybı tazmini” mümkünken, “özendirici teşvik/ödül” yasaklanmıştır. Bu ayrım doğru kurulmazsa rıza “menfaate bağlı” sayılma riskine girebilir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1) İnsan üzerinde deney suçu nedir?
İnsan üzerinde deney suçu, TCK m.90 kapsamında bir insan üzerinde bilimsel deney yapılmasını suç sayan düzenlemedir. Rızaya dayalı deneyler dahi ancak kanundaki şartlar sağlanırsa ceza sorumluluğu doğurmayabilir.
2) Yazılı rıza varsa her zaman suç olmaktan çıkar mı?
Hayır. Yazılı rıza tek başına yeterli değildir. Etik kurul izni, bilimsel zorunluluk, risk/kalıcılık yasağı, insan onuruna uygunluk ve menfaat yasağı gibi şartların da sağlanması gerekir.
3) Çocuklar üzerinde deney tamamen yasak mı?
Tamamen yasak değil; ancak çok daha sıkı şartlara bağlıdır. Çocuğun rızası (rızaya ehilse) + ebeveyn/vasi yazılı muvafakati ve kurulda çocuk uzmanı gibi ek koşullar aranır.
4) Hasta üzerinde “son çare” deneme yapılabilir mi?
TCK 90/4’e göre; bilinen yöntemlerin sonuç vermeyeceği anlaşılmışsa, rızaya dayalı ve bilimsel yöntemlere uygun şekilde, uzman hekim tarafından hastanede yapılan tedavi amaçlı deneme ceza sorumluluğu doğurmayabilir.
5) Deney sırasında kişi zarar görürse ne olur?
Deney sonucu yaralanma veya ölüm olursa TCK 90/5 gereği kasten yaralama/öldürme hükümleri uygulanabilir. Bu, yaptırımı ağırlaştırabilir.
Av. Batın YILMAZ