Türk Ceza Kanunu’nun “Organ veya doku ticareti” başlıklı 91. maddesi, hukuken geçerli rızaya dayanmaksızın organ veya doku alan, satan, satın alan, aracılık eden kişilere ağır cezalar öngörmektedir. Ancak bu ağır yaptırımların yanında, 92. madde, organ veya dokularını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşullar nedeniyle bir istisna getirmektedir.
Bu madde, organ veya dokularını satan kişinin, genellikle çaresizlik, yoksulluk veya ağır borç yükü gibi nedenlerle bu eyleme sürüklendiği gerçeğini kabul eder. Kanun koyucu, bu tür durumlarda faile karşı daha insancıl bir yaklaşım sergileyerek, cezada indirim yapılmasına veya hatta hiç ceza verilmemesine olanak tanımıştır. Bu durum, ceza hukukunun temel ilkelerinden olan “kusurluluk” ve “orantılılık” prensipleriyle de uyumludur.
Sosyal ve Ekonomik Koşulların Değerlendirilmesi
TCK 92. maddeye göre, mahkeme, organ veya dokularını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşulları titizlikle değerlendirmek zorundadır. Bu değerlendirme yapılırken, kişinin gelir durumu, ailevi sorumlulukları, sağlık durumu, borçları, eğitim düzeyi, işsizlik durumu gibi birçok faktör göz önünde bulundurulur.
Yargıtay kararları da bu konuda mahkemelerin geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu göstermektedir. Örneğin, bir içtihatta takdiri indirim nedenleri arasında failin geçmişi, sosyal ilişkileri, fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki davranışları, cezanın failin geleceği üzerindeki olası etkileri gibi hususların göz önünde bulundurulabileceği belirtilmiştir.
Etkin Pişmanlık Hükümleriyle İlişkisi
TCK’da organ veya doku ticareti suçunda etkin pişmanlık hükümleri de düzenlenmiştir. TCK 93. maddeye göre, organ veya dokularını satan kişi, resmi makamlar tarafından haber alınmadan önce durumu merciine haber vererek suçluların yakalanmalarını kolaylaştırırsa hakkında cezaya hükmolunmaz. Suç haber alındıktan sonra gönüllü olarak suçun meydana çıkmasına ve diğer suçluların yakalanmasına hizmet ve yardım ederse cezasında indirim yapılır.
Zorunluluk hali ile etkin pişmanlık, her ikisi de faile yönelik cezada indirim veya ceza vermekten vazgeçme imkanı sunsa da, farklı koşullara dayanır. Zorunluluk hali, suçun işlenmesine neden olan dışsal faktörlere (sosyal ve ekonomik koşullar) odaklanırken, etkin pişmanlık, failin suç sonrası gösterdiği işbirliği ve pişmanlık davranışlarına odaklanır. Her iki durum da, ceza adalet sisteminin bireyin durumunu ve eyleminin arkasındaki motivasyonları daha derinlemesine anlamaya çalıştığını gösterir.
Yargı Uygulamalarında Zorunluluk Hali
Yargıtay, TCK 92. maddenin uygulanmasında, mahkemelerin somut olayın tüm özelliklerini dikkate almasını ve failin içinde bulunduğu koşulları objektif bir şekilde değerlendirmesini beklemektedir. Bu, sadece failin beyanlarıyla yetinmeyip, ilgili kurum ve kuruluşlardan (sosyal hizmetler, belediye, kaymakamlık vb.) bilgi toplanmasını, failin ekonomik durumunu gösteren belgelerin (banka hesap dökümleri, tapu kayıtları, gelir belgeleri vb.) incelenmesini gerektirebilir.
Mahkemeler, bu tür durumlarda, failin organ satma eyleminin gerçekten de bir “son çare” olup olmadığını, başka alternatiflerinin bulunup bulunmadığını ve bu eylemin ne kadar bir çaresizlik içinde gerçekleştirildiğini araştırmalıdır. Bu detaylı inceleme, adil bir karar verilmesi için kritik öneme sahiptir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
S1: Organ ticaretinde zorunluluk hali nedir?
Organ ticaretinde zorunluluk hali, Türk Ceza Kanunu’nun 92. maddesinde düzenlenen bir hükümdür. Bu maddeye göre, organ veya dokularını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşullar göz önünde bulundurularak, hakkında verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir.
S2: Hangi durumlarda TCK 92. madde uygulanabilir?
TCK 92. madde, kişinin yoksulluk, ağır borç yükü, ailevi sorumluluklar, sağlık sorunları gibi ağır sosyal ve ekonomik koşullar nedeniyle organını satmak zorunda kalması durumunda uygulanabilir. Mahkeme, bu koşulların kişinin eylemini ne ölçüde etkilediğini değerlendirir.
S3: TCK 92. madde ile ceza indirim oranı ne kadardır?
TCK 92. madde, belirli bir indirim oranı belirtmez. Cezada indirim yapılıp yapılmayacağı ve ne kadar indirim yapılacağı, somut olayın özelliklerine ve kişinin içinde bulunduğu koşulların ağırlığına göre mahkeme tarafından takdir edilir.
S4: Ceza vermekten vazgeçme ne anlama gelir?
Ceza vermekten vazgeçme, mahkemenin, kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşulların o kadar ağır ve çaresiz olduğuna kanaat getirmesi durumunda, faile organ veya doku ticareti suçundan dolayı hiçbir ceza vermemesidir. Bu, çok istisnai durumlarda uygulanan bir karardır.
S5: TCK 92. madde ile etkin pişmanlık arasındaki fark nedir?
TCK 92. madde (zorunluluk hali), suçun işlenmesine neden olan sosyal ve ekonomik koşullara odaklanırken, etkin pişmanlık (TCK 93. madde), failin suç sonrası gösterdiği işbirliği ve pişmanlık davranışlarına odaklanır. Her ikisi de cezada indirim veya ceza vermekten vazgeçme imkanı sunabilir ancak farklı gerekçelere dayanır.
Sonuç / Özet
Türk Ceza Kanunu’nun 92. maddesi, organ veya doku ticareti suçunda, organını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşullar nedeniyle cezada indirim yapılmasına veya ceza verilmemesine olanak tanıyan önemli bir hükümdür. Bu madde, ceza hukukunun insancıl yüzünü yansıtarak, çaresizlik ve yoksulluk gibi zorlayıcı nedenlerle bu suça sürüklenen bireylere karşı daha esnek bir yaklaşım sergilenmesini sağlar. Mahkemeler, bu hükmü uygularken, failin içinde bulunduğu koşulları titizlikle değerlendirmeli ve somut olayın tüm özelliklerini göz önünde bulundurarak adil bir karar vermelidir. Bu sayede, hem suçla mücadele edilir hem de bireylerin zor durumları göz ardı edilmez.
Av. Batın YILMAZ